การตั้งศาลพระภูมิเป็นความเชื่อที่มีมานานในสังคมไทย ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเคารพและบูชาพระภูมิ วิญญาณที่ดูแลรักษาพื้นดินและที่อยู่อาศัยต่างๆ เพื่อความเจริญรุ่งเรืองและความเป็นมงคล

การตั้งศาลพระภูมิเป็นประเพณีที่ยึดถือกันมาอย่างยาวนานในประเทศไทย โดยศาลพระภูมิเป็นสัญลักษณ์ของการบูชาพระภูมิ วิญญาณที่รักษาพื้นดินที่ผู้อยู่อาศัยมาปลูกบ้านหรือสร้างสถานที่ต่างๆ การตั้งศาลนี้มักจะต้องเลือกฤกษ์ดีและทำพิธีตามความเชื่อที่มีมา แต่ก็ไม่ใช่ข้อบังคับที่ทุกบ้านต้องทำ และในพิธีตั้งศาลก็มีหลายสิ่งที่ต้องปฏิบัติตามขั้นตอนต่างๆ

ตั้งแต่สมัยโบราณ คนไทยเชื่อมโยงการปลูกบ้านกับการตั้งศาลพระภูมิ หลังจากสร้างบ้านเสร็จเรียบร้อย จะมีการเชิญพราหมณ์หรือผู้รู้มาทำพิธีตั้งศาลและเชิญเทพเจ้ามาสถิตในศาล เพื่ออวยพรให้เจ้าของบ้านหรือผู้ที่อาศัยในนั้นมีความสุขและโชคลาภ ตำนานเกี่ยวกับศาลพระภูมิกล่าวถึงกษัตริย์ท้าวทศราช ผู้มีมเหสีชื่อพระนางสันทาทุกข์ และโอรสทั้ง 9 พระองค์ ซึ่งแต่ละพระองค์ได้รับการมอบหมายให้ดูแลรักษาตำแหน่งต่างๆ ดังนี้

1. พระชัยมงคล ดูแลรักษาบ้าน ร้านค้า และห้องเก็บสินค้า
2. พระนครราช ดูแลรักษาประตูเมือง ป้อม และค่ายทหาร
3. พระเทเพน ดูแลรักษาคอกสัตว์ โรงเลี้ยงช้างและม้า วัวควาย
4. พระชัยศพณ์ ดูแลรักษายุ้งฉางและคลังสินค้า
5. พระคนธรรพ์ ดูแลรักษาเรือนหอและบ้านเจ้าบ่าวเจ้าสาว
6. พระธรรมโหรา ดูแลรักษาไร่นา ทุ่งนาป่าเขา
7. พระเทวเถร ดูแลรักษาวัดและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ต่างๆ
8. พระธรรมิกราช ดูแลรักษาอุทยานและสวนผลไม้
9. พระทาษธารา ดูแลรักษาห้วย หนอง คลอง บึง และแม่น้ำ

การเลือกฤกษ์ในการตั้งศาลพระภูมิ พราหมณ์หรือผู้เชี่ยวชาญจะพิจารณาจากฤกษ์ยามที่ดีและทิศทางที่เหมาะสมในการตั้งศาลบนพื้นที่ดินของผู้ที่ต้องการ ตั้งศาลพระภูมิ โดยจะมีการเลือกทิศที่ดีที่สุดสำหรับการหันหน้าของศาล โดยการตั้งศาลจะมีฤกษ์ที่สำคัญ 4 ฤกษ์ ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

1. ภูมิปาโลฤกษ์ เป็นฤกษ์ที่เหมาะสมสำหรับพระภูมิผู้คุ้มครองแผ่นดิน ซึ่งมีในวันที่ 4, 13 และ 22
2. เทวีฤกษ์ เป็นฤกษ์ที่เกี่ยวกับนางพญาและเสน่ห์นิยม ซึ่งมีในวันที่ 6, 15 และ 24
3. มหัทธโนฤกษ์ เป็นฤกษ์ที่เหมาะสำหรับผู้มั่งคั่ง หรือคหบดี ซึ่งมีในวันที่ 2, 11 และ 20
4. ราชาฤกษ์ เป็นฤกษ์สำหรับผู้ยิ่งใหญ่และสูงส่ง ซึ่งมีในวันที่ 8, 17 และ 26

ฤกษ์ที่ไม่ควรใช้ในการตั้งศาลพระภูมิ มีดังนี้

เดือน 1 - วันพฤหัสบดี และวันเสาร์
เดือน 2 - วันพุธ และวันศุกร์
เดือน 3 - วันอังคาร
เดือน 4 - วันจันทร์
เดือน 5 - วันพฤหัสบดี และวันเสาร์
เดือน 6 - วันพุธ และวันศุกร์
เดือน 7 - วันอังคาร
เดือน 8 - วันจันทร์
เดือน 9 - วันพฤหัสบดี และวันเสาร์
เดือน 10 - วันพุธ และวันศุกร์
เดือน 11 - วันอังคาร
เดือน 12 - วันจันทร์

พิธีการตั้งศาลพระภูมิจะใช้เวลาประมาณ 1 ชั่วโมง แต่ไม่รวมถึงการเตรียมงานที่ต้องใช้เวลาหนึ่งวันก่อนการตั้งศาล หลังจากเลือกฤกษ์ได้แล้ว ขั้นตอนถัดไปคือการขุดหลุมเพื่อวางเสา และทำพิธีอัญเชิญเจว็ดขึ้นสู่ศาล โดยขั้นตอนต่างๆ มีดังนี้

1. ดูฤกษ์ยาม
พราหมณ์หรือผู้ที่ทำพิธีจะทำการดูฤกษ์และเลือกวันตั้งศาลให้เหมาะสม โดยในแต่ละเดือนจะมีฤกษ์และวันที่ห้ามตั้งศาลที่แตกต่างกัน
2. ขุดหลุมเตรียมเสา
ก่อนการตั้งศาลต้องมีการขุดหลุมเพื่อเตรียมเสาสำหรับศาล โดยผู้ทำพิธีจะระบุจุดที่ต้องขุดและทิศทางที่เสาควรตั้ง จากนั้นจะทำการตรวจสอบความเรียบร้อยในช่วงเย็นเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับพิธีในวันถัดไป
3. ตั้งเครื่องสังเวย
เตรียมเครื่องสังเวยและตั้งโต๊ะบูชาโดยการปูผ้าขาว พร้อมทั้งตั้งเครื่องสังเวยต่างๆ และเตรียมธูปเทียน ผ้าแพร 3 สีสำหรับตกแต่งเสา
4. เชิญเจว็ดขึ้นศาล
เมื่อถึงฤกษ์ที่เหมาะสม ให้ทำการเทปูนและเชิญเจว็ด ซึ่งเป็นตัวแทนของพระภูมิขึ้นสู่ศาล โดยเจว็ดจะมีลักษณะเป็นรูปเทวดายืนในรูปพัทธสีมา และทำการเชิญเจว็ดขึ้นศาลพร้อมทั้งไหว้และกล่าวชื่อของพระภูมิ โดยผู้ทำพิธีจะกล่าวคาถาพร้อมประนมมือ

"ยัสสานุสสะระเณนาปิ อันตะลิกเข ปิปาณิโน
ปะติฏฐะมะธิคัจฉันติ ภูมิยัง วิยะ สัพพะทา
สัพพูปัททะวะชาลัมหา ยักขะโจราทิสัมภะวา
คะณะนา นะจะ มุตตานัง ปะริตตันตัม ภะณามะเห"

5. ตักเครื่องสังเวยใส่กระทง
หลังจากเชิญเจว็ดขึ้นศาลและขอพรแล้ว จะนำเครื่องสังเวยใส่กระทง และนำไปตั้งไว้บนที่ดินของศาล จากนั้นผ้าแพร 3 สีจะถูกผูกที่เสาศาลพระภูมิเพื่อเสริมสิริมงคล

การบูชาศาลพระภูมิในบางบ้านจะทำทุกวันหรือในวันพระ และในโอกาสพิเศษต่างๆ การตั้งเครื่องสังเวยนั้นจะต้องพิจารณาให้เหมาะสมกับฤดูกาลและเดือนที่ตั้งศาล หากเป็นเดือนเจก็จะถวายอาหารเจตามความเชื่อที่เกี่ยวข้อง

การไหว้ศาลพระภูมิสามารถทำได้ทุกวัน โดยจะจุดธูป 9 ดอกเพื่อเป็นการแสดงความเคารพและบูชาต่อพระภูมิ

การตั้งศาลพระภูมิจำเป็นต้องมีขั้นตอนและข้อปฏิบัติที่ถูกต้องเพื่อให้ผู้ที่อาศัยในบ้านนั้นๆ ได้อยู่อาศัยอย่างสงบสุขและสามารถดำเนินกิจการได้ตามที่หวัง หากตั้งศาลแล้วไม่ดูแลหรือปฏิบัติตามที่ควร อาจส่งผลเสียมากกว่าผลดี ดังนั้นคนโบราณจึงแนะนำให้เริ่มจากการนำพระเข้าบ้าน (ภูมิพระพุทธ) ก่อนการตั้งภูมิเจ้าที่ เพราะเป็นสิ่งที่เสริมความเป็นมงคลให้กับผู้อยู่อาศัยมากกว่า

แหล่งที่มา
1. คำชี้แจงจากผู้เชี่ยวชาญด้านวัฒนธรรมท้องถิ่น จากเว็บไซต์กรมส่งเสริมวัฒนธรรม  
2. หนังสือชุดความรู้ไทย จากองค์การคุรุสภา เรื่อง พระภูมิเจ้าที่