ค้นหาผู้แต่งบทกลอนท่อง ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก เพลงที่คุ้นเคยและร้องได้ในทุกบ้าน

“ก เอ๋ย ก ไก่ ข ไข่ อยู่ในเล้า ฃ ฃวด ของเรา ค ควาย เข้านา…” เนื้อเพลง ก ไก่ถึง ฮ นกฮูก นี้ได้ถูกนำมาร้องกันตั้งแต่สมัยก่อน ถูกบันทึกในแผ่นเสียงและซีดี จนมาเป็น เพลง ก ไก่ถึง ฮ นกฮูกในช่อง YouTube ซึ่งมียอดผู้ชมกว่า 35 ล้านครั้ง กลอน ก ไก่ นี้จึงแพร่หลายจนกลายเป็นบทท่องในโรงเรียน แต่ทว่าการท่องจนจบโดยไม่สลับตัวอักษรก็เป็นเรื่องไม่ง่ายนัก หากใครเคยร้องเพลง ก ไก่ กับเด็กๆ จะเข้าใจดี มาตามหาผู้แต่งกลอนนี้ไปพร้อมกัน

“ฉบับของคุณคือของประชาช่าง” อาจารย์เอนกตอบ “ผมเคยสอบถามไปยังสำนักพิมพ์แล้ว แต่ไม่พบชื่อผู้แต่ง และเจ้าของสำนักพิมพ์ก็ไม่ทราบว่าผู้แต่งคือใคร”

เรื่องราวเกี่ยวกับกลอน ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ที่พิมพ์โดยบริษัทประชาช่างนั้น อาจารย์เอนก นาวิกมูล นักประวัติศาสตร์และกรรมการบ้านพิพิธภัณฑ์ ได้เปิดเผยผ่านเพจ House of Museums ว่าไม่สามารถหาชื่อผู้แต่งได้ แต่พบว่าในฉบับพิมพ์ครั้งที่ 7 เมื่อปี พ.ศ. 2493 ผู้วาดได้ลงชื่อไว้ใต้ภาพว่า ‘นายยูเก่ง ล่อเฮง’ ซึ่งภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น ‘ยล มงคลรัตน์’

อาจารย์เอนกได้กล่าวไว้ในหนังสือ “แกะรอย ก ไก่” ว่าการใช้คำกำกับอักษร ก ข ที่มีบันทึกไว้ ได้แก่ เสฐียรโกเศศ ที่เขียนในหนังสือ “ฟื้นความหลัง เล่ม ๑” ซึ่งตีพิมพ์ประมาณปี พ.ศ. 2510 เป็นการบันทึกจากความทรงจำของผู้เขียนในสมัยนั้น โดยมีการนำชื่อตัวละครจีนมาใช้กำกับอักษรก ไก่ บนแผ่นไม้เพื่อให้สะดวกในการเล่นหวยของคนไทย ซึ่งในที่ประชุมพงศาวดารภาคที่ 17 สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่าเรื่องการเกิดหวยในไทยเมื่อปี พ.ศ. 2378 ในสมัยรัชกาลที่ 3 ซึ่งหวยในตอนนั้นมีเพียง 36 ตัว จึงมีคำกำกับ 36 ตัวที่มีดังนี้

ก สามหวย / ข ง่วยโป๊ / ฃ เจียมกวย
ค หะตั๋ง / ฅ เม่งจู / ฆ ยิดซัว
ง จีเกา / จ อันสือ / ฉ จีติด
ช ฮกซุน / ซ แชหงวน / ฌ ฮวยกัว
ญ ย่องเซ็ง / ด กวางเหม็ง / ต ปิดติด
ถ พันกุ้ย / ท เซี่ยงเจียว / ธ ไท้เผง
น เทียนสิน / บ แจหลี / ป กังสือ
ผ อิวหลี / ฝ ง่วนกุ้ย / พ กิดปิ้น
ฟ เกากัว / ภ คุนซัว / ม หันหุน
ย ฮ่องชุน / ร กินเง้ก / ล เทียนเหลียง
ว แชหุน / ส ฮะไฮ้ / ห บ้องหลิม
ฬ ง่วนกิด / อ บ้วนกิ่ม / ฮ เจี๊ยสูน

ในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อมีการตั้งโรงเรียนหลวงในปี พ.ศ. 2414 พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) ได้คิดคำกำกับพยัญชนะที่มีเสียงพ้องกัน เช่น คคิด ค กัณฐา (ซึ่งคำว่า กัณฐาแปลว่าลำคอ) เพื่อให้นักเรียนท่องจำ และแสดงให้เห็นถึงความทุกข์ยากในสมัยนั้นที่ต้องใช้ชื่อตัวหวยเป็นอักษร แต่คำกำกับพยัญชนะของพระยาศรีสุนทรโวหารยังไม่ครอบคลุม 44 ตัวทั้งหมด

สิ่งที่ควรสังเกตคือ พยัญชนะตัว ฅ หัวหยัก ซึ่งใช้สำหรับเขียนคำว่า ‘ลำฅอ’ และไม่ใช้เขียนว่า ‘คน’

หนังสือบันไดทองซึ่งพิมพ์ในปี พ.ศ. 2444 (ร.ศ. 119) ได้พิมพ์ครั้งแรกโดยรับสั่งจากพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ อธิบดีกรมศึกษาธิการ โดยพิมพ์จำนวน 500 เล่ม เพื่อใช้เป็นแบบเรียนเร็วในครั้งแรก พบว่าในหนังสือมีอักษรทั้งหมด 28 ตัว ซึ่งเป็นต้นแบบของกลอนท่อง ก ไก่ ในยุคถัดไป แต่มีความแตกต่างตรงที่ ค ควายในต้นฉบับเดิมนั้นใช้คำว่า ค คน ส่วน ฅ คนไม่ได้ปรากฏอยู่ในหนังสือบันไดทองฉบับนี้

ก ไก่ กา กุ้ง / ข ไข่ ขัน เข่ง
ค คน คาน คิม / ง งู เงิน งา
จ จาน เจ็ก จอก / ฉ ฉิ่ง ฉาบ ฉาก
ช ช้าง ชี่ ชาม / ซ โซ่ ซอ ซ่อม (ส้อม)
ด เด็ก กระดาษ ดาว / ต เต่า เตียง ตู้
ถ ถุง ถ้วย โถ / ท ทหาร คนโท เทียน
น หนู หนอน น้ำ / บ ใบไม้ บอน เบี้ย
ป ปลา ป้าน แป้ง / ผ ผึ้ง ผม ผ้า
ฝ ฝา ฝน ฝ้าย / พ พาน พระ แพ
ฟ ฟัน ไฟ ฟืน / ม ม้า หมา หมู
ย ยักษ์ ย่าม ยุง / ร เรือ เรือน ร่ม
ล ลิง ลาว เฉลว / ว แหวน ว่าว วัว
ส เสือ เสื่อ เสื้อ / ห หีบ ห่าน หิน
อ อ่าง อิฐ อัฐ / น นกฮูก

กลอน ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก 44 ตัวครบถ้วนครั้งแรกในหนังสือแบบเรียนเร็ว เล่ม 1 พ.ศ. 2444 ที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้แต่งขึ้น และพิมพ์ที่โรงพิมพ์รัฐบาล โดยมีการตีพิมพ์หลายครั้ง จนฉบับที่ 10 พ.ศ. 2444 ปรากฏการกำกับตัวอักษรทั้ง 44 ตัวครบถ้วน โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพใช้เป็นแบบเรียนสำหรับเด็กๆ เพื่อให้ท่องจำได้เร็วขึ้น ในการพิมพ์ฉบับนี้มีการเปลี่ยนคำจาก ค คน เป็น ค ควาย และมีการเพิ่มคำกำกับตัวอักษรใหม่หลายคำ เช่น ภ เป็น ภ สำเภา เช่นเดียวกับตัวอื่นๆ

ก ไก่ / ข ไข่ / ฃ ฃวด / ค (ควาย)
ฅ คน / ฆ ระฆัง / ง งู / จ จาน
ฉ ฉิ่ง / ช ช้าง / ซ โซ่ / ฌ เฌอ
ญ ผู้หญิง / ฎ ชะฎา / ฏ ปะฏัก / ฐ ฐาน
ฑ นางมณโฑ / ฒ ผู้เฒ่า / ณ เณร
ด เด็ก / ต เต่า / ถ ถุง / ท ทหาร
ธ ธง / น หนู / บ ใบไม้ / ป ปลา
ผ ผึ้ง / ฝ ฝา / พ พาน / ฟ ฟัน
ภ สำเภา / ม ม้า / ย ยักษ์ / ร เรือ
ล ลิง / ว แหวน / ศ ศาลา / ษ ฤาษี
ส เสือ / ห หีบ / ฬ ฬา / อ อ่าง
ฮ นกฮูก

แบบเรียนมูลศึกษา (หรือที่รู้จักในชื่อแบบเรียนเร็วย่อ) พิมพ์โดยโรงพิมพ์สามมิตร์ ร.ศ. 129 (พ.ศ. 2454) ซึ่งพิมพ์ขึ้น 10 ปีหลังจากแบบเรียนของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โดยมีตัวอักษรทั้งหมด 44 ตัว แต่การกำกับชื่อเรียกตัวอักษรนั้นไม่ได้ครบถ้วนทั้งหมด สิ่งที่แตกต่างจากฉบับของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพคือการเปลี่ยนชื่อ ฬ จาก ฬ ลา เป็น ฬ จุฬา ซึ่งไม่ได้ระบุว่าเป็น “ว่าว” หรือพระนามาภิไธยของรัชกาลที่ 5

ก / ข (ไข่) / ฃ (เฃตร) / ค ควาย
ฅ ฅอ / ฆ (ระฆัง,ฆ่า,เฆี่ยน,ฆ้อง,ตะเฆ่,เมฆ)
ง / จ / ฉ / ช (ช้าง) / ซ / ฌ (เฌอ)
ญ (หญิง, หญ้า) / ฎ (ชะฏา), กุฏิ, มงกุฏ
ฏ (ปะฏัก) / ฐ (ฐาน) กะฐิน,อัฐ,อิฐ,เสรฐี
ฑ (นางมณโฑ) พระมณเฑียร
ฒ (ผู้เฒ่า) วันพุฒ / ณ (เณร)
ด (เด็ก) / ต (เต่า) / ถ (ถุง) / ท (ทหาร)
ธ (ธง) พุทธ, เธอ, ธุระ, ธูป, ธรรม, โกรธ, ครุธ
น (หนู) / บ / ป / ผ / ฝ / พ (พาน)
ฟ / ภ (สำเภา) / ม ม้า / ย (ยักษ์)
ร / ล (ลิง) / ว /
ศ (ศาลา,ศุข,เศร้า,ศอก,ศีล,กุศล)
ษ (ฤาษี) โทษา, ทาษ, โทษ / 
ส (เสือ) / ห / ฬ (จุฬา) / อ / 
ฮ

ข้อมูลจากหอจดหมายเหตุอัครสังฆมณฑลกรุงเทพฯ ระบุว่าเจษฎาจารย์ ฟ. ฮี แลร์ รองอธิการโรงเรียนอัสสัมชัญ ได้แต่งหนังสือเรียนภาษาไทย “อัสสัมชัญ ดรุณศึกษา ตอน กอ ขอ” แยกออกจาก “อัสสัมชัญ ดรุณศึกษา ตอน ต้น” ในฉบับพิมพ์ครั้งที่ 4 ปี พ.ศ. 2463

ก ไก่ / ข ไข่ / ฃ ฃวด / ค ควาย
ฅ ฅอ / ฆ ระฆัง / ง งู / จ จาน
ฉ ฉิ่ง / ช ช้าง / ซ โซ่ / ฌ เฌอ
ญ ผู้หญิง / ฎ ชะฏา / ฏ ปะฏัก
ฐ ฐาน / ฑ มณฑล / ฒ ผู้เฒ่า
ณ ธรณี / ด เด็ก / ต เต่า / ถ ถุง
ท ทหาร / ธ ธง / น หนู / บ บัว
ป เป็ด / ผ ผึ้ง / ฝ ฝา / พ พาน
ฟ ฟัน / ภ สำเภา / ม ม้า
ย นกยุง / ร เรือ / ล ลิง / ว แหวน
ศ ศาลา / ษ ภาษี / ส เสือ
ห ห่าน / ฬ นาฬิกา / อ อ้อ (ต้นอ้อ)
ฮ นกฮูก

จากการค้นคว้าของอาจารย์เอนกพบว่า การท่อง ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ฉบับครูย้วน ทันนิเทศ น่าจะเป็น “กลอน ก ไก่” สำนวนแรก เพราะก่อนหน้านั้นมีเพียงคำกำกับอย่างเดียว เช่น ก ไก่ ข ไข่ ยังไม่มีใครแต่งเป็นกลอน จนถึงยุค พ.ศ. 2470 ครูย้วนจึงแต่งกลอน ก ไก่ เป็นคนแรก แต่น่าเสียดายที่คำกำกับของ ฅ คนแต่งเป็น ฅ ฅนโสภา จึงทำให้เกิดความสับสนมาจนถึงปัจจุบัน เพราะ ฅ นั้นเราใช้ ค ควาย มาแต่โบราณ ส่วน ฅ หัวหยักใช้เรียกคำกำกับว่า “ลำฅอ” ถ้าจะให้ถูกครูย้วนควรจะใช้คำว่า ฅ ลำฅอกันฐา

คำกลอน ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ฉบับครูย้วนได้รับความนิยมท่องจำตั้งแต่ปี พ.ศ. 2473 เป็นต้นมา โดยปรากฏอยู่ในหนังสือแบบเรียนไว เล่มหนึ่ง ตอนต้น พิมพ์ครั้งแรก 20,000 ฉบับ ที่โรงพิมพ์วัฒนะผล แต่ภายหลังเมื่อพิมพ์ครั้งต่อๆ มาปรากฏว่าถูกตัดคำกลอนออก เหลือแต่ภาพ กับตัวอักษร ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ได้แก่

ก เอ๋ย ก ไก่ / ข ไข่มาหา / ง งูใจหาญ
จ จานจริงจัง / ญ หญิงเอวบาง
เอียงข้าง ฎ ชะฎา / ณ เณรเล็กๆ
ด เด็กขี้เซา / น หนูดูยุ่ง / ม่านมุ้ง บ ใบไม้
ฟ ฟันหน้าเศร้า / ภ สำเภากล้าหาญ
ว แหวนแสนรัก / ไม่ทัก ศ ศาลา
อ อ่างดูถูก / ฮ นกฮูกหน้าผี

ข้อสังเกตที่เห็นได้ชัดในเวอร์ชั่นนี้คือ ค ควาย เข้ามา ไม่ใช่เข้านาแบบที่เราท่องกันในปัจจุบัน และคาดว่าคำกลอนบางท่อนมีความหมายด้านลบต่อภาพจำของเด็ก จึงถูกปรับตัดออกในภายหลัง

หนังสือแบบเรียน ก ไก่ บริษัทประชาช่าง พิมพ์ครั้งแรก 20,000 ฉบับ พิมพ์ราวต้นปี หรือกลางปี พ.ศ. 2490 (พบเล่มที่เก่าแก่ที่สุดคือ ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 3 ลงคำนำวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 โดยบริษัท ประชาช่าง จำกัด) ขณะนั้นนายสวัสดิ์ เหตระกูลเป็นผู้พิมพ์โฆษณา ตัวอย่างคำที่คิดมาใหม่ ได้แก่ ช ช้าง ไม่หนี, ซ โซ่ช่วยที, ฒ ผู้เฒ่า ไม่มอง และ ณ เณร เดินย่อง

หนังสือ ก ไก่ ประชาช่างในปี พ.ศ. 2534 เป็นต้นมา เปลี่ยนชื่อผู้จัดพิมพ์ เป็น บริษัทโรงพิมพ์ประชาช่าง จำกัด และปัจจุบันก็ยังมีจำหน่ายอยู่ตามร้านหนังสือทั่วไป โดยแบ่งได้ออกเป็น 2 รูปแบบ คือ รูปแบบหนังสือภาพวาด และหนังสือภาพถ่าย เมื่อเทียบกับเวอร์ชั่นแรก มีปรับเปลี่ยนบางคำ ดังนี้ ช ช้าง วิ่งหนี, ซ โซ่ล่ามที, ฒ ผู้เฒ่า เดินย่อง และ ณ เณร ไม่มอง

ความนิยมของ กลอนท่อง ก ไก่ ของ บริษัทประชาช่าง และโรงพิมพ์ประชาช่าง ที่ใช้กันถึงปัจจุบัน รวมระยะเวลาแล้วกว่า 70 ปีทีเดียว

นอกจากกลอนท่อง ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ท้ายหนังสือของประชาช่าง ยังรวบรวมเพลงการละเล่น เอาไว้ให้ผู้อ่านได้ร้องเล่นกับเด็กๆ เช่น รีรีข้าวสาร, ชักสาวเอย, จ้ำจี้มะเขือเปราะ ทำให้เพลงเหล่านี้ไม่สูญหายไปจากการละเล่นของเด็กไทย

ก
ข ไข่ในตะกร้า
ฃ ขวดมากมาย
ค ควายไถนา
ฅ คนแข็งขัน
ฆ
ง เลื้อยช้า
จ สะอาดดี
ฉ
ช ช้างหางยาว
ซ โซ่ล่ามเสา
ฌ เฌอต้นไม้
สรุปแล้วเพลงกลอน ก ไก่ ที่นิยมมี 2 เวอร์ชั่น คือ ฉบับครูย้วน ทันนิเทศ ที่นิยมในกลุ่มผู้เกิดช่วงรัชสมัยรัชกาลที่ 7 และเวอร์ชั่นสำนักพิมพ์ประชาช่างที่นิยมมาถึงปัจจุบัน (แต่ไม่ทราบชื่อผู้แต่ง) และองค์ความรู้ที่พวกเราได้รับส่งต่อมา คือวิธีทำสื่อการสอนสำหรับเด็ก เมื่อใช้เพลง หรือคำคล้องจอง จะช่วยส่งเสริมการจำได้อย่างสัมฤทธิผล

การเดินทางของกลอนกำกับ ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ยาวนานกว่า 120 ปี ผ่านรูปแบบหนังสือคัดไทย, หนังสือระบายสี, หนังสือป๊อปอัป, แอปพลิเคชัน แต่สิ่งที่เหมือนกันก็คือ ครูทุกสมัยต้องการให้เด็กเรียนรู้ไว มีทัศนคติที่ดีต่อการศึกษาเรียนรู้ หากคุณต้องการเลือกหนังสือหรือเพลงให้เด็กเล็ก ต้องเปิดอ่าน เปิดฟัง ก่อนที่ข้อมูลจะถูกจดจำไปตลอดชีวิตของหนูๆ

ที่มา :
1. เอนก นาวิกมูล, แกะรอย ก.ไก่, พิมพ์ครั้งที่ 1 จำนวน 3,000 เล่ม, สำนักพิมพ์สารคดี, 2536
2. เอนก นาวิกมูล, รวมภาพแห่งความทรงจำอันสดใสในวัยเยาว์ แบบเรียนในดวงใจ, พิมพ์ครั้งที่ 1, 2546
3. กมลมาลย์ คำแสน, เอกสารประกอบการสอนรายวิชา การวิเคราะห์หนังสือเรียนภาษาไทย TH07403, สาขาวิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี, 2557
4. แบบเรียน ก.ไก่ อนุบาล สำหรับนักเรียนอนุบาล และเด็กเล็กเรียนที่บ้าน, บริษัทโรงพิมพ์ประชาช่าง จำกัด, ไม่ระบุปีที่พิมพ์
5. กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, แบบเรียนเร็ว สำหรับเรียนหนังสือไทย เล่ม 1, พิมพ์ครั้งที่ 10 โรงพิมพ์รัฐบาล, ร.ศ. 119
6. แบบเรียนมูลศึกษา กรมการศึกษาธิการ (แบบเรียนเร็วย่อ), โรงพิมพ์สามมิตร์, ร.ศ. 129
7. บันไดทองเล่ม 1 เป็นหนังสืออ่านเทียบเมื่อเรียนแบบเรียนเร็ว เล่ม 1, โรงพิมพ์พิศาลบรรณนิติ์, พิมพ์ครั้งที่ 1, ร.ศ. 119