Buzz
“Tất cả đường đều dẫn về Rome” không chỉ là một câu tục ngữ nữa. Gần đây, tôi đã thấy một hình ảnh mô tả sự ảnh hưởng của Đế chế La Mã đối với mỗi quốc gia hiện đại, dựa trên 7 tiêu chí. Những phát minh của người La Mã mà đến bây giờ vẫn còn ảnh hưởng đến các quốc gia, bao gồm Lịch Gregorian, bảng chữ cái Latin, tôn giáo, luật pháp, ngôn ngữ, cơ cấu chính trị và sự tồn tại của biên giới tiếp giáp với lãnh thổ của Đế chế La Mã cổ đại. Trừ Saudi Arabia, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều chịu ảnh hưởng văn hóa từ người La Mã, kể cả Việt Nam.
Dù vậy, đừng lo, bài viết này sẽ rất thân thiện và không gò bó như việc sử dụng ngôn ngữ, lịch dương, hoặc cơ cấu chính trị được lấy cảm hứng từ thời kỳ La Mã hơn 2000 năm trước. Thay vào đó, chúng ta sẽ khám phá 10 phát minh từ thời kỳ La Mã cổ đại, mà đến nay vẫn quen thuộc và sử dụng hàng ngày.Sách định dạng Codex
Giống như trong các bộ phim lịch sử, thư viện cổ đại là nơi lưu trữ những cuốn sách được đóng gói trong các bìa có gáy. Các cuốn sách và tài liệu đầu tiên của nhân loại xuất hiện từ thời Ai Cập cổ đại, đã được sử dụng suốt hàng ngàn năm để ghi lại thông tin quan trọng. Sự ưu việt của chúng là nhẹ nhàng, dễ dàng di chuyển và có thể được làm từ nhiều chất liệu khác nhau.
Codex Sinaiticus, niên đại thế kỷ thứ 4 sau Công Nguyên, được lưu trữ tại Thư viện British, Luân Đôn, Anh
Tuy nhiên, vào thế kỷ thứ nhất sau Công Nguyên, sách định dạng Codex bắt đầu xuất hiện, được sử dụng rộng rãi trong thời La Mã. Cụm từ này đề cập đến các tấm bìa gỗ được dùng để bảo vệ các trang giấy bên trong.
Không giống như các cuộn giấy truyền thống, mỗi trang sách codex có thể được viết ở cả hai mặt, và việc kiểm tra thông tin trở nên dễ dàng hơn. Dần dần, sách codex đã trở thành hình thức lưu trữ thông tin tiêu chuẩn từ thế kỷ thứ 4 sau Công Nguyên đến ngày nay.
Căn hộ La Mã
Căn hộ tập thể đã tồn tại từ lâu và là biểu tượng của sự sáng tạo cũng như phản ánh cuộc sống của nhiều danh nhân châu Âu. Đến thăm các nước châu Âu, bạn có cơ hội ghé thăm các căn hộ nơi những người nổi tiếng như Coco Chanel hay triết gia Sigmund Freud đã từng sinh sống. Ít người biết, căn hộ đã tồn tại từ thời La Mã cổ đại và được tạo ra để đáp ứng nhu cầu về nhà ở trong quá trình đô thị hóa của đế chế này.
“Pompeii từ trên cao”, tác phẩm tại Đại học Virginia, Charlottesville, Hoa Kỳ
Khi thành Rome trở thành một quốc gia lớn trên thế giới, tốc độ đô thị hóa tăng lên mạnh mẽ, dẫn đến nhu cầu nhà ở tăng cao. Thay vì mở rộng biên giới, kiến trúc sư La Mã đã phát triển các tòa nhà cao tầng gọi là 'insulae', nơi mọi người có thể sinh sống. Hầu hết dân số sống trong căn hộ trong các tòa nhà như vậy, chỉ có những người giàu có mới có nhà riêng gọi là 'domus'. Các căn hộ được sắp xếp trên các tầng cao, trong khi tầng trệt thường là nơi buôn bán hoặc kinh doanh. Mặc dù có sự cải thiện trong quy định an toàn dưới thời Augustus, các căn hộ này vẫn nguy hiểm do được xây dựng từ vật liệu dễ cháy như gỗ và ít cung cấp vệ sinh.
Báo cáo hàng ngày
Từ thời La Mã, cư dân của thành phố cổ Rome được cập nhật thông tin hàng ngày thông qua những tấm đá gọi là Acta Diurna, có nghĩa là Nhật ký Hàng ngày. Những thông tin mới được khắc trên những tấm đá lớn hoặc kim loại, sau đó đặt tại các nơi công cộng để mọi người có thể tiếp cận. Điều này đã trở thành một trong những phát minh quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại.
Tấm đá Acta Diurna
Tấm đá Acta Diurna đầu tiên được tạo ra vào năm 59 TCN theo sự ra lệnh của Julius Caesar, và thực hành này tiếp tục đến năm 222 sau Công Nguyên dưới thời của đế chế Severus Alexander. Ngoài thông tin về các sự kiện như các nghi lễ tôn giáo hoặc kết quả của các phiên tòa án, 'báo chí' La Mã cũng bao gồm thông tin về khoa học và giải trí, như các sự kiện âm nhạc hoặc dự báo thời tiết. Những cập nhật này không chỉ hữu ích cho người dân La Mã, mà những tấm đá hoặc kim loại này còn là nguồn tư liệu quý giá cho các nhà sử học, vì mỗi 'số báo' được lưu giữ trong các kho lưu trữ.
Hệ thống giao thông và dịch vụ bưu chính
Người La Mã đã xây dựng một mạng lưới đường xá phức tạp xung quanh đế chế của họ, tạo điều kiện cho việc giao tiếp và di chuyển qua ba lục địa. Điều này đã thúc đẩy sự phát triển của thương mại và đồng thời giúp các hoàng đế quản lý đất đai của họ hiệu quả hơn. Mỗi ngày, những luật lệ, lệnh và thông điệp được gửi đi đến các vùng xa xôi trên con đường dẫn về thành Rome.
Cursus Publicus, hay còn được gọi là “đường công cộng”, là hệ thống vận chuyển thư từ và hàng hóa do chính phủ La Mã quản lý, được Augustus đại đế sáng lập. Hệ thống này hoạt động giống như dịch vụ bưu chính hiện đại. Các nhân viên chuyển phát vận chuyển tin tức đến các vùng xa xôi dựa trên khoảng cách từ đó đến thành Rome. Thông tin, hàng hóa và thậm chí cả con người được chuyển đi thông qua các căn cứ và pháo đài rải rác trên các tuyến đường chính. Mặc dù chi phí cao và tỷ lệ thành công không cao như hiện nay, nhưng Cursus Publicus là một hệ thống phức tạp: Xe ngựa có thể di chuyển 80km mỗi ngày, trong khi nhóm lính truyền tin có thể vận chuyển tin tức nhanh chóng đến những nơi cách thành Rome gần 300 cây số chỉ trong một ngày.
Hệ thống bưu chính của đế chế La Mã đã hoạt động hiệu quả trong nhiều thế kỷ cho đến khi quyền lực của thành Rome suy yếu. Tuy nhiên, ý tưởng về việc xây dựng con đường truyền tin và vận chuyển hàng hóa đã trở thành nền tảng cho tất cả các dịch vụ bưu chính hiện đại.
Nha khoa
Có bằng chứng lịch sử cho thấy con người đã chăm sóc răng miệng từ hàng ngàn năm trước, nhưng nha khoa thực sự chỉ bắt đầu phát triển vào khoảng 100 TCN. Celsus, một tác giả La Mã, đã viết một tác phẩm chi tiết về nha khoa, cung cấp các phương pháp điều trị răng miệng, giúp giảm đau và làm dịu cho trẻ em khi răng sữa mọc.
Hài cốt với răng giả bằng sắt, thế kỷ 1 hoặc 2 sau Công Nguyên
Năm 1998, các nhà khảo cổ học phát hiện hài cốt của một người sống vào thế kỷ 1 hoặc 2 sau Công Nguyên tại Pháp, với một chiếc răng giả làm từ sắt. Kỹ thuật làm răng giả này đánh dấu sự tiến bộ đáng kinh ngạc trong lĩnh vực nha khoa thời đó.
Thủy tinh trong nghệ thuật
Đồ thủy tinh đã tồn tại từ thời kỳ Lưỡng Hà và Ai Cập, nhưng nó chỉ thực sự phát triển và trở nên phổ biến hơn trong thời kỳ La Mã cổ đại. Kỹ thuật thổi thủy tinh là một trong những kỹ nghệ quan trọng đã xuất hiện từ thế kỷ thứ nhất TCN, giúp tạo ra các sản phẩm thủy tinh đa dạng và phong phú hơn.
Tác phẩm thủy tinh tại Metropolitan Museum of Art, New York
Kỹ thuật điêu khắc thủy tinh cũng đã trở nên phổ biến, tạo ra những tác phẩm tinh xảo và đẹp mắt. Điêu khắc thủy tinh đã trở thành một phần quan trọng của nghệ thuật La Mã cổ đại, đóng góp vào sự phong phú và đa dạng của nghệ thuật thủy tinh trong thời kỳ này.
Thịt lợn muối xông khói - Sáng tạo của La Mã
Dù thực tiễn muối thịt lợn đã từng xuất hiện sớm tại Trung Quốc từ thiên niên kỷ thứ 2 TCN, nhưng kỹ thuật chế biến thịt lợn muối xông khói ngon lành như ngày nay lại là đặc sản của người La Mã. Họ hoàn thiện và phát triển kỹ thuật này sau khi tiếp xúc với phương Đông trong những cuộc chinh phạt, biến nó thành một phần không thể thiếu trong ẩm thực của đế chế La Mã.
Khai quật tại di chỉ khảo cổ Druce Farm, Roman Dorset, 2017
Với quyền lực và dân số ngày càng tăng, đế chế La Mã trở thành môi trường lý tưởng cho sự phát triển của kỹ thuật chế biến thực phẩm khô như muối và xông khói. Nhờ đó, họ đã giải quyết được vấn đề lương thực trong bối cảnh dân số đang tăng và thiếu hụt tủ lạnh. Kỹ thuật này không chỉ giúp bảo quản thịt lâu dài mà còn mang lại hương vị đặc trưng cho ẩm thực La Mã, ngay cả trong điều kiện khí hậu ấm áp của vùng Địa Trung Hải.
Lễ Halloween - Hợp nhất văn hóa La Mã và Celtic
Nhìn vào nền văn hóa La Mã, ta thấy rằng khái niệm về cái chết luôn gắn liền với họ. Từ những trận đấu ác liệt ở Colosseum đến thần thoại về thế giới bên kia, sự quan tâm về cái chết rõ ràng là phần không thể thiếu của văn hóa La Mã. Feralia là ngày lễ kỷ niệm những người đã khuất vào cuối tháng 10, được người La Mã tổ chức hàng năm.
“Hades bắt cóc Persephone”, tác phẩm điêu khắc niên đại thế kỷ thứ 3 SCN, giờ đặt tại bảo tàng Kunsthistorisches, Vienna, Áo.
Khi đế chế La Mã mạnh mẽ hơn, họ lan truyền văn hóa của mình vào những vùng đất mới. Khi chinh phục người Celtic, họ cũng tiếp nhận nền văn hóa của họ. Samhain, lễ kỷ niệm người Celtic cho người đã khuất, đã được kết hợp với Feralia của người La Mã, tạo nên lễ Halloween ngày nay. Điều này quan trọng đến mức ngày lễ được dời từ ngày 31/10 sang 1/11 để không trùng lịch với ngày lễ thần thoại của những tín đồ đa thần. Lễ Halloween sau này dần trở thành một phần quan trọng của văn hóa hiện đại.
Chăm sóc xã hội
Rome đã từng là một thủ đô lấp lánh, nơi tỏa sáng văn hóa, nhưng cũng là nơi khắc nghiệt của đói nghèo, khi những người dân phải sinh sống trong những ngôi nhà sơ sài, thiếu thốn và cơ hội. Vấn đề này không chỉ đối với những người nghèo mà còn là nỗi lo của chính quyền La Mã. Nghèo đói có thể gây ra sự bất ổn. Vì thế, nhiều biện pháp đã được đề xuất để cải thiện cuộc sống của những người này.
Bản mô hình về thời kỳ cổ đại Rome, trưng bày tại bảo tàng Smithsonian, Washington, Mỹ
Ví dụ, vào thế kỷ thứ 2 TCN, hai anh em nhà Gracchi đã áp dụng một chương trình, dùng một phần của lương thực quốc gia để bán với giá rẻ hơn cho tất cả mọi người, tại các điểm phân phối lương thực công cộng. Kết hợp với việc cung cấp nước sạch từ các hệ thống cấp nước công cộng, chiến lược này đã phần nào cải thiện được cuộc sống của những người nghèo ở Rome.
Chính phủ La Mã cũng đã triển khai nhiều biện pháp khác nhau nhằm cải thiện sức khỏe của nhân dân, bao gồm việc xây dựng các bệnh viện và nhà tắm công cộng với giá rẻ, thậm chí còn cung cấp các hoạt động giải trí cho người dân, do ngân sách nhà nước chi trả. Đại đế Augustus cũng đã thiết lập một chương trình trợ cấp cho các cựu chiến binh, nhằm đảm bảo cuộc sống của họ sau khi rời khỏi quân đội. Dù có sự điều chỉnh từ các đế vương sau này, cơ sở của hệ thống này vẫn được duy trì, và đây được coi là một trong những mô hình lương hưu đầu tiên trên thế giới.
Hệ thống điều hòa không khí
Mặc dù công nghệ điều hòa không khí của người La Mã cách đây hơn 2000 năm không giống với hệ thống hiện đại mà Willis Carrier đã đem lại cho chúng ta ngày nay, nhưng mục tiêu và cơ chế hoạt động là tương tự. Trong khi người Ai Cập cổ đại sử dụng những tấm dấp nước treo trên cửa để làm mát không gian, người La Mã đã tìm ra một giải pháp thông minh hơn nhiều.
Một trong những hệ thống máng dẫn nước cổ đại vẫn còn tồn tại tại Rome
Sử dụng các hệ thống máng nước sạch, các công trình tại thành Rome đã sử dụng nước sạch này thông qua các hệ thống ống dẫn bên trong tường và sàn nhà để tạo ra sự chênh lệch nhiệt độ giữa không khí và nước mát, giúp con người chịu đựng được thời tiết khắc nghiệt hơn. Ngay cả những gia đình không có khả năng chi trả cho việc lắp đặt hệ thống ống nước, vẫn có những bồn tắm lớn tại các nhà tắm công cộng, được gọi là frigidarium, giúp giảm bớt nhiệt độ trong những ngày nắng nóng của mùa hè Địa Trung Hải.
Theo The Collector
