15 tựa sách không thể bỏ qua khi còn trẻ (Phần II)

Phần I

6. Jared Diamond - Súng, vi khuẩn và thép, những định mệnh của nhân loại (1997)

 Thể loại: Xã hội học, nhân chủng học, chính trị và kinh tế học

 Trần Tiễn Cao Đăng dịch, Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội, 2006 

Cuốn sách này mang tính quan trọng đặc biệt và đã gây ra nhiều tranh cãi trên toàn cầu, đồng thời giúp Jared Diamond trở thành một trong những tác giả hàng đầu hiện nay. Mặc dù không dễ đọc, nhưng việc đọc cuốn sách này chắc chắn sẽ mở ra những cái nhìn mới lạ và sâu sắc về các xã hội loài người.

Tôi muốn dùng một ví dụ để minh họa cách mà lý thuyết của Diamond có thể giải thích một câu chuyện mà gần như mọi người Việt Nam đều biết.

Câu chuyện đó là: Người Việt dạy học sinh rằng Việt Nam là một đất nước 'rừng vàng, biển bạc, đất phì nhiêu', trong khi người Nhật dạy học sinh rằng Nhật Bản là một quốc gia nghèo về tài nguyên, thường xuyên bị động đất. Kết quả là, vào thế kỷ 21, Việt Nam vẫn là một trong những quốc gia nghèo, trong khi Nhật Bản đã trở thành một cường quốc giàu có cách đây 100 năm.

Ý nghĩa của câu chuyện này là gì? Nó chỉ trích cách giáo dục sai lầm của người Việt Nam và ca ngợi cách giáo dục đúng đắn của người Nhật. Tuy nhiên, nó cũng truyền đạt một thông điệp khác: Một quốc gia có điều kiện tự nhiên kém hơn (Nhật Bản) lại phát triển hơn một quốc gia có điều kiện tự nhiên tốt hơn (Việt Nam).

Tuy nhiên, theo quan điểm của Diamond, toàn bộ câu chuyện trên chỉ là một truyện hư cấu.

Theo Diamond, sự phát triển của một xã hội so với một xã hội khác chủ yếu là do sự ưu thế về môi trường (địa lý, khí hậu). Nhật Bản phát triển sớm hơn Việt Nam vì có điều kiện tự nhiên tốt hơn. Khí hậu ôn đới của Nhật Bản với bốn mùa rõ rệt, lượng mưa vừa đủ và độ ẩm không quá cao, tạo điều kiện thuận lợi cho cấy trồng và bảo quản sản vật. Các công trình xây dựng từ gạch, gỗ có thể tồn tại lâu dài do độ ẩm thấp. Tri thức được bảo quản dưới dạng sách da, sách tre hoặc sách giấy và dễ dàng truyền lại cho thế hệ sau.

Từ thế kỷ 6, Nhật Bản đã có những thư viện lớn dành cho giới quý tộc, nơi tập trung tri thức của xã hội. Ngược lại, khí hậu nhiệt đới gió mùa ở Bắc và Nam Việt Nam với lượng mưa lớn và độ ẩm cao không thuận lợi cho việc bảo quản sản vật. Các công trình cổ xây bằng gạch, gỗ ở Việt Nam có tuổi thọ thấp. Việt Nam thiếu thư viện lớn, tri thức bị phân tán, khó truyền lại và nhân rộng.

Trong quá khứ, Việt Nam chỉ có những tủ sách nhỏ của các gia đình quyền quý, không có thư viện lớn. Tri thức xã hội bị phân tán và khó truyền lại cho nhiều người. Khi tiếp xúc với phương Tây vào thế kỷ 19, Nhật Bản phát triển hơn đáng kể so với Việt Nam. Người Nhật tự tin hơn người Việt vì họ nhận ra xã hội của họ đã có tổ chức cao, và họ có thể đuổi kịp phương Tây nếu canh tân.

Tuy nhiên, học thuyết của Diamond coi trọng tác động của thời tiết và khí hậu không loại trừ nỗ lực của con người. Dù có điều kiện môi trường thuận lợi, nhưng nếu một xã hội thi hành chính sách sai lầm, thì vẫn có thể tụt hậu. Ví dụ rõ ràng nhất là sự so sánh giữa Hàn Quốc và Bắc Triều Tiên.

Gần đây, sự phát triển của một số quốc gia nhiệt đới-hải đảo như Singapore, Malaysia đã chứng minh rằng, với cách tổ chức và công nghệ hiện nay, con người hoàn toàn có thể vượt qua nhược điểm về thời tiết và khí hậu để xây dựng những xã hội phát triển không thua kém các xã hội ở vùng ôn đới như Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ. Độc giả Việt Nam cần suy ngẫm về những vấn đề mà Diamond đề cập để hiểu rõ hơn về những điều kiện tự nhiên khó khăn của Việt Nam cũng như cách để Việt Nam phát triển.

 7. Gabriel Gacía Marques - Trăm năm cô đơn (1967)

 Thể loại: Tiểu thuyết

 Nguyễn Trung Đức dịch, Nhà xuất bản Văn học, 1982

Cuốn tiểu thuyết lớn của nhà văn Colombia là cánh cửa mở ra thế giới tâm hồn châu Mỹ Latinh. Người Việt thường tôn kính phương Tây hoặc các nước Đông Bắc Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, nhưng lại thường xuyên phớt lờ hoặc bỏ qua các nền văn hóa khác như Ả Rập, châu Phi, Mỹ Latinh hoặc Đông Nam Á. Thái độ hẹp hòi này làm cho sự đa dạng văn hóa của họ trở nên nghèo nàn hơn.

Châu Mỹ Latinh là khu vực hòa trộn các yếu tố văn hóa của châu Âu với những yếu tố bản địa do người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha mang lại. Nói về Châu Mỹ Latinh, không thể không nhắc đến sức hút của bóng đá, vũ điệu quyến rũ và văn hóa đặc sắc làm say mê lòng người. 'Trăm năm cô đơn' là một trong những tiểu thuyết nổi tiếng nhất trong dòng văn học này, đã mang về giải Nobel cho Gabriel Cacía Marques và lan truyền tinh thần Mỹ Latinh ra khắp thế giới. Ở châu Á và Việt Nam, dấu vết của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong các tiểu thuyết của Murakami, Mạc Ngôn và Bảo Ninh rất rõ ràng.

Tôi xin trích đoạn văn đầu tiên của tác phẩm để các bạn có cái nhìn ban đầu về phong cách văn học đặc biệt của nhà văn này:

'Rất nhiều năm sau đó, trước sự kiện lịch sử, đại tá Aurêlianô Buênđya nhớ lại một buổi chiều xa xưa, khi ông cùng cha đi xem dòng sông. Lúc ấy, làng Macônđô chỉ là một ngôi làng nhỏ với vài chục mái nhà tranh dựng sát bên bờ con sông trong như pha lê, dòng nước trong veo chảy qua những tảng đá mượt mà, trắng bóng, to lớn như những quả trứng thời tiền sử. Thế giới lúc ấy vẫn còn ở trong thời kỳ hồng hoang, chưa có tên gọi cho các đồ vật, để nói về chúng, người ta phải dùng ngón tay chỉ từng thứ một. Mỗi khi đến tháng ba hàng năm, một gia đình giàu có dựng một căn nhà bằng lều ngay gần làng, sau đó với tiếng kèn trống quảng cáo những phát minh mới. Lần đầu tiên, họ mang đến những viên đá nam châm. Một người đàn ông mạnh mẽ, có râu vàng rậm, bàn tay đầy lông, tự giới thiệu mình với tên là Menkyađêt, đã thực hiện một thí nghiệm kinh hoàng trước mọi người về cái ông gọi là kỳ quan thứ tám của các thợ đá giả kim xứ Maxêđoan. Từ căn nhà này sang căn nhà khác, ông ta mang theo hai thanh kim loại từng bị nhiễm từ, và mọi người kinh ngạc khi thấy dụng cụ, chảo, vỏ, kẹp, lò nướng đổ đứ đỡ, đồ gỗ kêu lách cách vì đinh, ốc vít như muốn tuột ra khỏi chúng, và hơn thế nữa, những vật bằng sắt mất từ lâu lại xuất hiện tại chính nơi mà họ từng tìm kiếm…'

 8. Milan Kundera - Đời nhẹ khôn kham (1984)

 Thể loại: Tiểu thuyết

 Trịnh Y Thư dịch, Nhà xuất bản Văn Học, Hà Nội, 2002

Milan Kundera có lẽ là một trong những nhà văn châu Âu hiện đại có ảnh hưởng toàn cầu nhất. Ông có khả năng mô tả văn hóa châu Âu và tâm hồn con người châu Âu một cách tinh tế và sâu sắc nhất.

Đời nhẹ khôn kham là một cuốn tiểu thuyết nói về 'sự nhẹ nhàng của cuộc sống'. Tomas, nhân vật chính, là một bác sĩ phẫu thuật ở Praha. Anh yêu Tereza duy nhất và sống với cô, nhưng anh lại cho phép bản thân mình có mối quan hệ tình dục với nhiều phụ nữ khác mà không cảm thấy áy náy. Anh tự tạo ra một triết lý về sự 'nhẹ nhàng' của cuộc sống, trong đó anh phân biệt rõ ràng giữa tình yêu và tình dục và tin rằng chúng hoàn toàn có thể phân biệt. Sau sự kiện 'Mùa xuân Praha' năm 1968, Tomas và Tereza rời Praha sang Thụy Sĩ. Tomas tiếp tục có những mối quan hệ ngoại tình và Tereza dần cảm thấy cuộc sống thật 'nặng nề'. Cô trốn khỏi Tomas để trở về Tiệp Khắc. Lúc này Tomas mới cảm thấy thiếu vắng cô, nên anh quyết định rời Thụy Sĩ để tìm kiếm cô. Trong bối cảnh chính trị nặng nề ở Tiệp Khắc, Tomas mất việc làm và phải làm nông để sống. Như trong các tiểu thuyết khác của Milan Kundera, những nhân vật trong Đời nhẹ khôn kham liên tục suy nghĩ và nhận thức về cuộc sống khi họ đối mặt với các vấn đề hàng ngày như tình yêu, tình dục, tiền bạc, đạo đức hoặc chính trị.

9. George Orwell - Chuyện ở nông trại (1945)

 Thể loại: Tiểu thuyết, Truyện ngụ ngôn

 An Lý dịch, Nhã Nam và Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2013

Hiện tại, việc đánh giá Georg Orwell tại Việt Nam vẫn còn gặp nhiều hạn chế do tính chất chính trị nhạy cảm của ông. Chuyện ở nông trại vẫn là cuốn tiểu thuyết duy nhất của Orwell được phép xuất bản ở đây. Tuy nhiên, khi nói về Orwell, không thể không nhắc đến chính trị, vì ông được biết đến là một nhà văn chính trị thực thụ.

Suốt thời gian dài, văn học chính trị thường gặp phải sự phản đối vì người ta cho rằng văn học nên độc lập với chính trị. Nhưng thực tế, chính trị là một phần quan trọng của cuộc sống, nơi mà con người thể hiện quan điểm và đam mê của mình. Do đó, văn học không thể tránh khỏi chính trị. Georg Orwell, với vai trò nhà báo, nhà hoạt động chính trị và nhà văn, đã tỏ ra đam mê và thành công trong mọi lĩnh vực này.

Sinh ra tại Ấn Độ vào năm 1903, Georg Orwell đã trải qua nhiều trải nghiệm về xã hội thuộc địa từ khi còn rất nhỏ. Điều này đã khiến ông phản đối chủ nghĩa đế quốc. Thông qua việc tiếp xúc với tầng lớp dân nghèo ở nhiều nơi trên thế giới, ông nhận ra sự cần thiết của một cuộc cách mạng xã hội để tạo ra sự công bằng và tự do cho mọi người. Kinh nghiệm của Orwell ở Tây Ban Nha đã củng cố niềm tin của ông vào chủ nghĩa dân chủ xã hội.

Cuốn Chuyện ở nông trại kể về cuộc nổi loạn của đám gia súc chống lại chủ nhân trang trại. Dưới sự lãnh đạo của lợn chúa Napoleon, đám gia súc đã chiếm đoạt nông trại và tuyên bố sự bình đẳng cho tất cả. Tuy nhiên, sau này, khi lên nắm quyền, đám lợn trở nên tham quan và áp đặt quyền lực lên tất cả. Kết quả là họ tạo ra một xã hội mà những con vật khác không được coi trọng bằng.

Từ thời kỳ mở cửa cải cách, Chuyện ở nông trại đã được dịch và phát hành nhiều lần tại Trung Quốc, thậm chí đã có những phiên bản rút gọn hoặc chuyển thể thành truyện tranh dành cho trẻ em. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cho đến năm 2013, độc giả mới có cơ hội đọc một bản dịch của Georg Orwell dưới dạng sách xuất bản chính thức.

Bùi Văn Nam Sơn - Trò chuyện triết học (2012)

Thể loại: Tập hợp các bài viết về triết học

Nhà xuất bản Tri Thức, Hà Nội

Bùi Văn Nam Sơn có thể được xem là một triết gia đích thực và duy nhất ở Việt Nam hiện nay. Ông sinh năm 1947 tại Quảng Nam và theo học triết học tại Đại học Văn khoa Sài Gòn từ năm 1964 đến 1968. Sau đó, ông tiếp tục du học tại Đức và trở thành học trò của hai triết gia lớn nhất hiện đại của Đức là Habermas và Otto Apel. Bùi Văn Nam Sơn đã dịch các tác phẩm quan trọng nhất của triết học Đức sang tiếng Việt trong 10 năm qua, gồm các tác phẩm của Kant và Hegel. Ông cũng là người viết lời giới thiệu cho các bản dịch sách của Nhà xuất bản Tri Thức. Nhà văn Nguyên Ngọc đã nhận xét về ông: 'Một sự uyên bác thực sự kết hợp với một tài năng đặc biệt không dễ tìm thấy; một cách viết triết học dành cho đại chúng thực sự tài hoa và duyên dáng'.

Cuốn sách Trò chuyện triết học tập hợp 92 bài viết của tác giả, được đăng trên tạp chí Sài Gòn Tiếp Thị, thảo luận về các vấn đề cuộc sống hiện nay dưới góc nhìn triết học. Sách đã tạo ra sự chú ý lớn khi ra mắt vào tháng 6/2012 tại Sài Gòn, thu hút rất đông độc giả đến nghe tác giả phát biểu. Nhân dịp này, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xanh đã nhận xét: 'Với cuốn sách này, triết học đã trở thành một phần của công chúng, và chúng ta có một nhà nghiên cứu triết học xuất sắc đang làm công việc đó một cách đáng kể. Triết học không chỉ là một lĩnh vực hẹp hòi mà còn là nguồn gốc của mọi kiến thức về vũ trụ và con người, là một môn khoa học tạo điều kiện cho sự phát triển của các ngành khoa học khác. Triết học là động lực quan trọng đằng sau sự tư duy và là nền móng của một xã hội tri thức. Nếu không có triết học, xã hội sẽ trở thành một chiếc thuyền không có bánh lái'.

Người sử học Nguyễn Thị Hậu cho biết: 'Cách ông diễn đạt rất gần gũi với công chúng, không tự cao hơn họ, ông và công chúng là bằng nhau. Sự tôn trọng đó đã giúp tôi không cảm thấy thấp hèn khi đọc tác phẩm của ông và rất thoải mái khi đọc'. Trả lời những ý kiến này, Bùi Văn Nam Sơn nói: '...Rõ ràng, suốt thời gian dài tôi đã quên mất vai trò của triết học: điều đó là phải thực sự đối mặt với cuộc sống. Triết học mất đi ý nghĩa nếu không có cuộc đối thoại. Chính cuộc sống làm cho triết học trở nên phong phú... Các hiện tượng văn hóa hàng ngày đều chứa đựng triết lý. Chúng ta cần các công cụ tư duy và những triết gia biết cách diễn đạt, thể hiện những vấn đề hàng ngày như: Ý nghĩa của cuộc sống? Tình yêu là gì? Liệu có thể kết hợp tình yêu với lý trí không? Con người là gì? Nhân cách là gì?... Những vấn đề này là vô tận, như chính cuộc sống của chúng ta... Bước ra khỏi tinh thần đó là lạc hậu, là phản bội triết học'.

Tổng quan, Trò chuyện triết học là một cuốn sách sâu sắc, viết bằng ngôn từ đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu, và cũng là cuốn sách đầu tiên của một học giả Việt Nam trong lĩnh vực này. Đây là một tài liệu đáng trân trọng và đáng đọc của thế hệ trẻ Việt Nam, và nếu có thể, họ nên thảo luận hoặc tham gia cuộc trò chuyện.

Phần III

Mytour (Read Station)