A Lưới

A Lưới là một huyện nằm ở vùng núi biên giới của tỉnh Thừa Thiên Huế, Việt Nam.

Địa lý

Địa giới của huyện A Lưới có hình dạng nằm trong khoảng từ 16°00'57'' đến 16°27’30'' vĩ độ Bắc và từ 107°00'03’ đến 107°30'30'' kinh độ Đông, với vị trí địa lý như sau:

• Phía đông giáp thị xã Hương Thủy và huyện Nam Đông
• Phía tây giáp huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị và nước CHDCND Lào
• Phía nam giáp huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam
• Phía bắc giáp thị xã Hương Trà và huyện Phong Điền.

Huyện A Lưới nằm trên trục đường Hồ Chí Minh chạy qua địa phận 14 xã, thị trấn trong huyện đã mở ra không gian kết nối, nối liền A Lưới với hai miền Bắc-Nam của đất nước; cách không xa quốc lộ 9 - con đường xuyên Á, có thể giao thông thuận tiện với các quốc gia trong khu vực qua cửa khẩu Lao Bảo-Quảng Trị; đồng thời, Quốc lộ 49 nối liền đường Hồ Chí Minh với Quốc lộ 1, đây là trục đường Đông-Tây quan trọng nối A Lưới với Quốc lộ 1, thành phố Huế và các huyện thuộc đồng bằng. Có 85 km đường biên giới giáp với nước CHDCND Lào và là huyện duy nhất trong tỉnh có 2 cửa khẩu quốc tế A Đớt-Tà Vàng (tỉnh Sê Kông) và cửa khẩu Hồng Vân-Kutai (tỉnh SaLavan) kết nối với CHDCND Lào, đây là các cửa ngõ phía Tây quan trọng, là lợi thế để huyện mở rộng hợp tác kinh tế, văn hóa với nước bạn Lào và các nước trong Khu vực.

Huyện A Lưới giáp với Lào ở phía tây, cách thành phố Huế 70 km về phía đông.

Về mặt giao thông, nó được nối với thành phố Huế bằng quốc lộ 49, là một con đường quốc lộ nguy hiểm có ba đèo cao và vực sâu, trong đó đèo A Co dài 16 km.

A Lưới là vùng đất có nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống như: Tà Ôi, Cơ Tu, Vân Kiều,...

Các địa danh nổi tiếng ở A Lưới trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam bao gồm: đèo Mẹ Ơi, suối Máu, đồi A Bia (còn được người Mỹ gọi là Hamburger Hill - Đồi Thịt Băm, nơi diễn ra trận Đồi Thịt Băm),...

A Lưới là một huyện miền núi, nằm trong vùng địa hình phía Tây dãy Trường Sơn Bắc, có độ cao trung bình từ 600 đến 800 m so với mực nước biển, độ dốc trung bình khoảng 20-25.

Địa hình của A Lưới chia thành hai phần chính:

• Phần phía Đông của Trường Sơn, với địa hình hiểm trở, dốc lớn, có các đỉnh núi cao như Động Ngai 1.774 m giáp với huyện Phong Điền, đỉnh Cô Pung 1.615 m, Re Lao 1.487 m, Tam Voi 1.224 m và nhiều đỉnh khác. Đây là vùng nguồn của ba dòng sông lớn là sông Đakrông, sông Bồ và sông Tả Trạch, chảy về vùng đồng bằng của hai tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế.
• Phần phía Tây của Trường Sơn, với độ cao trung bình khoảng 600 m so với mực nước biển, bao gồm các đỉnh núi thấp hơn và một vùng thung lũng có diện tích khoảng 78.300 ha. Thung lũng A Lưới có địa hình tương đối bằng phẳng, dài hơn 30 km, là nơi tập trung dân cư đông đúc của huyện.

A Lưới thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của sự chuyển đổi giữa khí hậu miền Bắc và miền Nam.

Nhiệt độ trung bình trong năm dao động từ 22 °C đến 25 °C. Nhiệt độ cao nhất khoảng từ 34 °C đến 36 °C, nhiệt độ thấp nhất từ 7 °C đến 12 °C.

Lượng mưa hàng năm dao động từ 2900 đến 5800 mm.

Độ ẩm tương đối trung bình hàng năm dao động từ 86% đến 88%.

Khí hậu được phân thành hai mùa rất rõ rệt:

• Mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12, với lượng mưa tập trung nhiều nhất từ tháng 10 đến tháng 12, thường gây ra lũ lụt và ngập úng.
• Mùa khô kéo dài từ tháng 5 đến tháng 8, mưa ít, chịu ảnh hưởng của gió Tây khô nóng, có lượng bốc hơi lớn gây ra tình trạng khô hạn kéo dài.

A Lưới là vùng đầu nguồn của năm con sông lớn, trong đó có 2 con sông chảy qua Lào là sông A Sáp và sông A Lin; 3 con sông chảy vào Việt Nam là sông Đakrông, sông Bồ và sông Tả Trạch (nhánh tả của sông Hương). Ngoài ra, A Lưới còn có mạng lưới các suối phân bố rộng khắp trên địa bàn huyện. Hầu hết các dòng sông và suối đều có độ dốc lớn, nhiều thác nước và sông thường bị sạt lở vào mùa mưa, gây khó khăn cho việc xây dựng cầu đường và giao thông đi lại.

Các nguồn tài nguyên

Hiện trạng sử dụng đất: Tổng diện tích tự nhiên của huyện A Lưới là 1.224,63 km², bao gồm:

• Đất nông nghiệp: Diện tích 114.052,58 ha, chiếm 93,1% tổng diện tích tự nhiên, được sử dụng cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản.
• Đất phi nông nghiệp: Diện tích 4.997,99 ha, bao gồm đất ở, đất chuyên dùng, đất tôn giáo, đất nghĩa trang và mặt nước chuyên dùng.
• Đất chưa sử dụng: Tổng diện tích 3.413,03 ha, chiếm 2,78% tổng diện tích tự nhiên, chủ yếu là đất đồi núi chưa được sử dụng, phân bố tại các vùng ít có điều kiện thuận lợi về tưới tiêu và giao thông.

Đặc điểm thổ nhưỡng: Đa dạng về đất đai và thổ nhưỡng trên địa bàn A Lưới, bao gồm các nhóm đất lớn sau: 1) Đất feralit đỏ vàng trên đá sét và biến chất (Fs), chiếm 63% diện tích huyện; 2) Đất feralit vàng trên đá cát (Fc), chiếm 28%; 3) Các loại đất khác, chiếm tổng diện tích 9%.

Nguồn nước mặt: Hệ thống các sông và khe suối là nguồn cung cấp nước chính cho sản xuất và sinh hoạt dân cư trên địa bàn huyện A Lưới. Các sông chính gồm sông A Sáp, A Lin, Tà Rình, Đakrông và sông Bồ.

Nguồn nước ngầm: Mực nước ngầm tại các khu vực trong huyện khá cao. Các giếng đào của dân cho thấy mực nước ngầm có độ sâu từ 4 m trở lên.

A Lưới có diện tích đất lâm nghiệp rộng 107.849,63 ha, trong đó diện tích đất rừng sản xuất là 45.903,28 ha, đất rừng phòng hộ là 46.322,34 ha, rừng đặc dụng là 15.489,10 ha. Diện tích đất rừng tự nhiên là 86.647,16 ha và rừng trồng là 15.858,79 ha. Tỷ lệ che phủ rừng vào năm 2010 đạt 75%. Trữ lượng gỗ khoảng 6-7 triệu m³, bao gồm nhiều loại gỗ quý như lim, gõ, sến, mun, vàng tâm, dổi, kiền, tùng v.v. và nhiều loại lâm sản khác như tre, nứa, luồng, lồ ô, mây... Động vật rừng đa dạng với các loài như sao la, chồn hương, mang, nai... thuộc nhóm động vật quý hiếm cần được bảo vệ.

Trên địa bàn huyện A Lưới, tài nguyên khoáng sản phong phú, có trữ lượng lớn có thể khai thác công nghiệp, đáng chú ý nhất là các mỏ cao lanh, đá xây dựng, vàng, nước khoáng nóng v.v.

A Lưới là vùng núi cao mang trong mình nhiều cảnh đẹp thiên nhiên hoang sơ nhưng kỳ vỹ. Thác A Nô là một thắng cảnh nổi tiếng ở xã Hồng Kim. Cách trung tâm huyện 30 km là những cánh rừng nguyên sinh và suối nước nóng độc đáo thuộc xã A Roàng. Khu rừng nguyên sinh còn nguyên vẹn từ A Lưới đến Quảng Nam với nhiều thác cao, vực sâu, hấp dẫn đối với du khách yêu thích sinh thái và mạo hiểm. A Lưới còn có nhiều điểm du lịch tiềm năng như động Tiến Công, núi Ta Lơng Ai, sông Tà Rình v.v.

Bên cạnh tiềm năng du lịch thiên nhiên sinh thái, A Lưới còn nổi bật với các di tích lịch sử cách mạng, ghi dấu chiến công anh dũng của dân và quân A Lưới. Huyện có tổng cộng 72 di tích lịch sử, trong đó có 7 điểm di tích cấp quốc gia như sân bay A So, địa đạo A Đon, địa đạo Động So, đồi A Biah, đường Hồ Chí Minh huyền thoại v.v.

A Lưới được biết đến là vùng đất lưu giữ nhiều giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc. Đặc biệt là các lễ hội văn hóa dân tộc như lễ hội A Riêu Ping của người Pa Cô và lễ Aza. Văn hóa dân tộc ở đây phong phú với các điệu múa, hát cha Chấp, dân ca cổ, cồng chiêng, khèn và các món ăn đặc sản như cơm nếp nương, bánh nếp A Coác, rượu đoác, rượu cần, cá suối v.v. tạo nên sự đa dạng và phong phú của văn hóa dân tộc nơi đây.

Hành chính

Huyện A Lưới có tổng cộng 18 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm thị trấn A Lưới (huyện lỵ) và 17 xã: A Ngo, A Roàng, Đông Sơn, Hồng Bắc, Hồng Hạ, Hồng Kim, Hồng Thái, Hồng Thượng, Hồng Thủy, Hồng Vân, Hương Nguyên, Hương Phong, Lâm Đớt, Phú Vinh, Quảng Nhâm, Sơn Thủy, Trung Sơn.

Lịch sử

Hình thành và phát triển

A Lưới là căn cứ chiến lược của tỉnh Thừa Thiên Huế, tham gia hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ với nhiều tấm gương anh hùng như Anh hùng liệt sỹ A Vầu ở xã Hồng Kim, Anh hùng liệt sỹ Cu Lối ở xã Hồng Nam, Anh hùng Cu Trip, Anh hùng Hồ Vai, Kăn Lịch, Kăn Đơm, Bùi Hồ Dục, Hồ A Nun và nhiều tấm gương khác. Đóng góp lớn vào chiến đấu với 33.837 tấn lương thực, 4.560 lượt dân công hỏa tuyến, 7.850 lượt công dân nhập ngũ, 1,5 triệu ngày công phục vụ chiến đấu; có 577 liệt sỹ, 1.086 thương binh, hàng ngàn gia đình có công, gần 10.000 người và 5.000 hộ gia đình tham gia cách mạng. A Lưới đã được Đảng và Nhà nước tuyên dương, phong tặng danh hiệu anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho huyện và 16 xã, thị trấn, 8 cá nhân anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, 12 bà mẹ Việt Nam anh hùng, 19 tập thể anh hùng lực lượng vũ trang.

Đồng thời, huyện A Lưới là nơi sinh sống lâu đời của các dân tộc thiểu số như Pa Kô, Tà Ôi, Ka Tu, Pa Hy trong các thung lũng dọc theo dãy Trường Sơn, gần với nước bạn Lào; vào năm 1976, huyện A Lưới được thành lập và mở rộng thêm 3 xã kinh tế mới là Sơn Thủy, Phú Vinh, Hương Phong để đón những dân tộc từ các vùng kinh đô xây dựng lại quê hương tại A Lưới.

Sau 38 năm (1976-2014) phát triển và trưởng thành, huyện A Lưới đã có sự thay đổi mạnh mẽ, nông thôn miền núi trở nên phát triển với nhiều thành tựu kinh tế - xã hội đáng kể như: Thu nhập bình quân đầu người đạt 14 triệu đồng/năm; tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất đạt 15%; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 13,64%; cơ sở hạ tầng như điện, đường, trường học, trạm y tế, hệ thống thủy lợi, nước sinh hoạt,… được đầu tư và xây dựng; 100% thôn, bản có đường giao thông, 90% hộ gia đình sử dụng nước sạch, 100% xã, thị trấn có điểm bưu điện và văn hóa xã (số liệu năm 2013).

Lịch sử hành chính

Sau năm 1975, huyện A Lưới thuộc tỉnh Bình Trị Thiên, bao gồm 20 xã: A Đớt, A Ngo, A Roàng, Bắc Sơn, Đông Sơn, Hồng Bắc, Hồng Hạ, Hồng Kim, Hồng Nam, Hồng Quảng, Hồng Thái, Hồng Thượng, Hồng Thủy, Hồng Tiến, Hồng Trung, Hồng Vân, Hương Lâm, Hương Nguyên, Hương Phong và Quảng Nhâm.

Ngày 13 tháng 3 năm 1979, hai xã Phú Vinh và Sơn Thủy được thành lập trong khu vực kinh tế mới.

Ngày 18 tháng 5 năm 1981, xã Hồng Tiến được chuyển về quản lý của thị xã Hương Trà (nay là thị xã Hương Trà). Huyện A Lưới hiện có 21 xã gồm: A Đớt, A Ngo, A Roàng, Bắc Sơn, Đông Sơn, Hồng Bắc, Hồng Hạ, Hồng Kim, Hồng Nam, Hồng Quảng, Hồng Thái, Hồng Thượng, Hồng Thủy, Hồng Trung, Hồng Vân, Hương Lâm, Hương Nguyên, Hương Phong, Nhâm, Phú Vinh, Sơn Thủy.

Ngày 30 tháng 6 năm 1989, tỉnh Thừa Thiên Huế được tái lập từ tỉnh Bình Trị Thiên, huyện A Lưới thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế.

Ngày 22 tháng 11 năm 1995, thị trấn A Lưới (thị trấn huyện lỵ của huyện A Lưới) được thành lập trên cơ sở diện tích tự nhiên và dân số của xã Hồng Nam.

Ngày 1 tháng 1 năm 2020, xã A Đớt và Hương Lâm được sáp nhập thành xã Lâm Đớt, xã Hồng Quảng và Nhâm được sáp nhập thành xã Quảng Nhâm, xã Bắc Sơn và Hồng Trung được sáp nhập thành xã Trung Sơn.

Huyện A Lưới hiện có 1 thị trấn và 17 xã như hiện tại.

Giáo dục

Trên địa bàn huyện có 3 trường THPT công lập bao gồm:

• Trường THPT A Lưới (đặt tại thị trấn A Lưới).
• Trường THCS & THPT Trường Sơn (tích hợp từ trường THCS Hương Lâm và trường THPT Hương Lâm từ ngày 01/12/2021) (đặt tại xã Lâm Đớt).
• Trường THCS và THPT Hồng Vân (đặt tại xã Hồng Vân).

Ngoài ra, huyện A Lưới còn có Trung tâm GDNN-GDTX.

Ở các xã, thị trấn đều có các trường THCS, Tiểu học, Mầm non.

Dân số

Theo số liệu thống kê năm 2013, tổng dân số huyện là 46.417 người, mật độ dân số đạt 38 người/km², với hơn 80% dân tộc thiểu số, bao gồm chủ yếu các dân tộc Pa Kô, Tà Ôi, Ka Tu, Pa Hy và dân tộc Kinh. Đặc biệt, nơi đây là điểm hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc.

Thủy điện

• Thủy điện A Lưới có công suất 170 MW, gồm 2 tổ máy, được xây dựng tại hồ nước ở thượng nguồn sông A Sáp (hay Sê A Sáp), chuyển nước về nhà máy điện và xả nước ra sông Bồ. Công trình được khởi công vào tháng 6/2007 và hoàn thành vào tháng 6/2012. Ban đầu, công trình được gọi là thủy điện A Sáp.
• Thủy điện A Roàng có công suất 7,2 MW, gồm 2 tổ máy, được xây dựng trên thượng nguồn sông Bồ tại xã A Roàng, được khánh thành vào tháng 1/2016.

Chỉ dẫn

Chú thích

Liên kết ngoài

• Dư địa chí Thừa Thiên Huế - Huyện A Lưới
• Thừa Thiên Huế lịch sử hình thành và phát triển.