Âm thanh chày trên sóc Bom Bo

Âm thanh chày trên sóc Bom Bo là một bài hát nhạc đỏ do nhạc sĩ Xuân Hồng sáng tác. Ca khúc này đã làm nổi bật sóc Bom Bo ở tỉnh Phước Long (nay là Bình Phước) trên bản đồ Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh nhờ vào thông điệp tuyên truyền mạnh mẽ của nó. Bài hát nổi bật với cấu trúc âm nhạc hai bè giọng hát đối xứng suốt toàn bài.

Âm thanh chày trên sóc Bom Bo mang âm hưởng của nhạc Tây Nguyên, khắc họa hình ảnh nhịp chày giã gạo của người dân Bom Bo chăm sóc quân đội, phản ánh 'sự vất vả nhưng chân thành' của cộng đồng nơi đây.

Sau khi ra mắt, “Âm thanh chày trên sóc Bom Bo” nhận được sự đón nhận nồng nhiệt. Bài hát còn đặc biệt được yêu thích trong cộng đồng người Xtiêng ở Bình Phước.

Bối cảnh

Phụ nữ người Xtiêng ở Việt Nam thường có thói quen giã gạo vào ban đêm. Vào năm 1965, trong chiến dịch Đồng Xoài, một số đơn vị bộ đội chủ lực ở miền Nam Việt Nam gặp thiếu gạo. Lãnh đạo làng đã kêu gọi cả sóc cùng giã gạo để cung cấp cho quân đội dưới ánh sáng đuốc lồ ô (loại đuốc làm từ tre lồ ô). Cùng năm, Xuân Hồng đã tham gia chiến dịch qua vùng này và được chứng kiến cảnh người dân hăng say giã gạo nuôi quân, từ đó đã lấy cảm hứng để sáng tác bài hát.

Sáng tác

Cùng thời điểm, nhà thơ Võ Hồng Sơn đã viết bài thơ 'Ánh đuốc lồ ô trên căn cứ Nửa Lon', góp phần tạo nên cảm hứng để Xuân Hồng sáng tác ca khúc 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo' vào năm 1966. Trong quá trình sáng tác, Xuân Hồng nhận được sự hỗ trợ từ nhạc sĩ Hoàng Việt về kiến thức phức điệu âm nhạc. Đây là một trong những bài hát Xuân Hồng tâm đắc nhất và cũng là bài hát ông đã chuẩn bị kỹ lưỡng nhất. Ông đã từng viết nhạc, đặt lời nhưng không hài lòng và phải cất đi, sau đó quên mất vì cho rằng 'nét nhạc phác thảo ấy quá dở'.

Nội dung

Bài hát mang âm hưởng của nhạc Tây Nguyên, gợi hình ảnh ánh đuốc lồ ô, các thanh niên người Xtiêng cùng bộ đội giã gạo phục vụ cho chiến dịch, thể hiện lòng yêu nước của đồng bào dân tộc dù phải trải qua thời kỳ đói kém, khó khăn. Bài hát tái hiện hình ảnh nhịp chày giã gạo của người dân Bom Bo nuôi quân đội, phản ánh 'sự vất vả nhưng chân thành' của người dân nơi đây.

Âm nhạc

Bài hát được cấu trúc thành 3 đoạn a-b-c với phần mở đầu và kết thúc, chủ yếu ở giọng Mi thứ tự nhiên, có sự chuyển đổi ly điệu sang Si thứ hòa thanh hoặc Sol trưởng ở các đoạn b và c. Toàn bộ tác phẩm được viết theo kiểu hai bè đối vị, điều này được giới thiệu ngay từ câu nhạc đầu tiên. Giọng Mi thứ tự nhiên được thể hiện rõ trong câu mở đầu để tạo ra không khí 'sâu lắng' của đêm tối.

Đoạn a được trình bày bằng một bè, gồm 2 câu nhạc. Câu thứ hai lặp lại toàn bộ câu thứ nhất và cả hai câu đều kết thúc ở âm chủ Mi thứ. Tiết tấu của đoạn này mô phỏng nhịp chày giã gạo, tương tự như đoạn đầu.

Đoạn b mang âm hưởng 'linh hoạt' và 'sôi nổi', gần như là một chỉ dẫn của tác giả. Đoạn này chia thành 4 câu, hòa thanh dựa trên trục điệu Mi thứ, được nhấn mạnh bởi các âm cảm bậc VII của điệu thứ hòa thanh. Giống như đoạn a, các biến âm trong đoạn b đều lướt nhẹ. Từ đoạn a, âm thanh nhảy một quãng tám, đạt đến đỉnh điểm của đoạn b. Tuy nhiên, đỉnh cao của toàn bài được giữ lại cho đoạn kết. Đoạn b thể hiện tính chất trung gian trong cấu trúc âm nhạc ba đoạn, với cách viết đối vị hai bè thay nhau thực hiện chức năng giữa giai điệu và phần đệm.

Đoạn c là phần mở rộng nội tại, chia thành 3 câu dựa trên các dấu hiệu ngắt ý và ngắt câu phổ biến. Theo Vũ Tự Lân, kết thúc của bài hát là một câu nhạc 'theo phong cách hai bè đối vị' tương tự như câu mở đầu, tạo ra sự đồng nhất và chặt chẽ về cấu trúc âm nhạc.

Phát hành và đón nhận

Sau khi hoàn thành, 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo' được trình diễn và phát sóng trên Đài Phát thanh Giải Phóng. Bài hát được đón nhận nhiệt liệt với 'giai điệu rộn rã, tạo nên khí thế hào hùng của cách mạng'. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, đối với đồng bào Xtiêng ở Bình Phước, 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo' là một 'tài sản tinh thần vô giá'. Bài hát không chỉ gây chú ý mà còn trở thành một huyền thoại của người Xtiêng. Sóc Bom Bo nhờ vậy trở nên nổi tiếng trên toàn quốc. Địa danh này cũng gần như trở thành quê hương thứ hai của nhạc sĩ Xuân Hồng. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, ông thường xuyên về thăm Bom Bo và được người dân coi như một người Xtiêng thực thụ, có lần còn được rước bằng voi. Ngày 14 tháng 5 năm 1996, Xuân Hồng qua đời và rất nhiều người từ Bom Bo đã đến TP. Hồ Chí Minh để tiễn ông. Một già làng tại sóc Bom Bo chia sẻ: 'Tôi rất vui vì không chỉ người Xtiêng mà các dân tộc khác trên toàn quốc vẫn yêu thích hát và múa bài 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo'.

Theo Vũ Tự Lân, sự cuốn hút của bài hát nằm ở sự chân thành trong cả âm nhạc và lời ca, cùng với tính chất tạo hình và vần điệu đặc sắc. Ông cho rằng bài hát 'mang đậm tính nghệ thuật tinh tế' và phản ánh rõ nét bản sắc địa phương của dân tộc. Bài hát được coi là một dấu ấn quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Xuân Hồng cũng như trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam.

Đài truyền hình Nhân Dân đã thực hiện một phóng sự tài liệu về bài hát trong chương trình 'Ca khúc đi cùng năm tháng'. 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo' cũng là một trong bốn tác phẩm âm nhạc giúp Xuân Hồng nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật lần 2 vào năm 2000. Sau năm 1975, soạn giả Viễn Châu đã phối lại nhiều bài vọng cổ phù hợp với xã hội mới của Việt Nam, trong đó 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo' do NSƯT Thanh Kim Huệ trình bày theo phong cách vọng cổ đã gây ấn tượng mạnh tại Bình Phước. Năm 2019, chương trình 'Chuyến xe âm nhạc' của HTV đã giới thiệu 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo' với phong cách cải lương, thậm chí là EDM và hip-hop, mang đến sự mới mẻ cho khán giả.

Nguồn sách

• Vũ Tự Lân (2009). Âm nhạc Việt Nam: Tác giả và Tác phẩm (Tập V). Hà Nội: Viện Âm nhạc Việt Nam. OCLC 1223293284. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 8 năm 2022. Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2022.