'Áp lực trong các trường chuyên lớp chọn': Nơi sản sinh ra những cái 'Zombie' nổi bật

Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài tự tin, đúng mực không chê vào đâu được như “con nhà người ta”, bạn sẽ thường xuyên cảm thấy sự lo lắng, sợ hãi, lo âu, chán chường cùng cảm giác trống rỗng, vô nghĩa và cô đơn. Một nghiên cứu liên ngành đã chỉ ra rằng có đến hơn 22% học sinh mắc các rối loạn lo âu và hơn 41% chạm ngưỡng trầm cảm. Tất cả chúng ta đều biết học sinh cấp hai phải đối mặt với áp lực để vào trường chuyên cấp ba, và ở các trường chuyên cấp ba thì mọi người cũng đang cố gắng để trở thành những học sinh ngoan trò giỏi về mọi mặt. Vậy tại sao mọi người lại nghĩ rằng lên đại học sẽ làm mọi thứ tốt hơn?

Trong cuốn sách “Bầy cừu xuất chúng: Lật tẩy bóng tối của hệ thống giáo dục Mỹ”, tác giả WILLIAM DERESIEWICZ — giáo sư Anh văn tại Đại học Yale cho rằng: “Nhiều sinh viên đang cố gắng vươn lên đỉnh cao, tức là họ đang bị hệ thống này nuốt chửng.” Tôi đã chứng kiến nhiều người hi sinh sức khỏe, mối quan hệ, sự khám phá và nhiều hoạt động khác chỉ vì một bảng điểm đẹp và một hồ sơ xin việc.” Ở Việt Nam, chúng ta đã quen với khái niệm trường chuyên, lớp chọn. Amsterdam, Ngoại Ngữ,...đều là điểm đến mơ ước của nhiều phụ huynh mong muốn con mình nhận được nền giáo dục tốt nhất (và tất nhiên là cạnh tranh nhất). Học sinh ở các trường chuyên lớp chọn phải đua nhau, không ngừng nghỉ và nhanh nhất có thể, giống như những con cừu nhảy qua hàng rào, ai không đủ cao sẽ bị kẹt lại phía sau. Những người trẻ này lúc nào cũng thành công ở mọi lĩnh vực, một phần bởi vì họ luôn tin rằng mình sẽ thành công. Ai cũng cho rằng chỉ mình gặp áp lực, nên chẳng ai dám hé răng, chỉ âm thầm chịu đựng. Ai cũng cảm thấy mình hoặc người khác đang dối lừa che đậy; ai cũng nghĩ rằng người khác thông minh hơn.

Các học sinh ở các trường chuyên lớp chọn đã được bố mẹ, nhà trường và truyền thông gắn liền với ý niệm rằng để nổi bật, họ cần phải biết cách đánh giá bản thân qua những thành tựu, phải trở thành biểu tượng của xã hội: điểm số, giải thưởng, huy chương. Mọi người ca tụng bạn vì những thành tựu đó, cũng như ca tụng 'bố mẹ dạy con'. Cha mẹ tự hào, nhà trường tự hào; bạn bè đồng trang lứa ao ước ghen tị. Và cuối cùng, phần thưởng lớn nhất trong thời niên thiếu: được vào trường đại học mơ ước. Cuộc đua vào đại học không phải để xem ai giỏi hơn, mà là để so sánh tài chính của gia đình để con có thể học ở nơi tốt nhất.

Điều này dẫn đến tình trạng mê bằng cấp và sự tôn trọng những người giỏi. Mục tiêu của cuộc sống trở thành việc tích lũy điểm số. Học không phải để hiểu biết về thế giới, thể thao không phải để rèn luyện sức khỏe và tinh thần mà chỉ để đua nhau về thể chất, chơi nhạc cụ, tham gia câu lạc bộ kịch không phải vì đam mê mà chỉ để trở nên tinh tế hơn. Amy Chua, một bà mẹ được gọi là mẹ 'Hổ' với phương pháp giáo dục nghiêm khắc. Hai cô con gái của bà lớn lên trong sự giáo dục khắc nghiệt, phải tuân thủ 10 quy tắc của gia đình bao gồm:

Alice Miller viết, 'Khi nhắc đến 'tài năng' trong tiêu đề sách của tôi, tôi không nói về những đứa trẻ có điểm cao hay tài năng đặc biệt nào. Tôi muốn nói về tất cả chúng ta, những người sống sót qua tuổi thơ bị 'lạm dụng' bởi kỳ vọng của cha mẹ nhờ khả năng thích nghi với những bất công không lời mà trở nên im lặng... Nếu không có khả năng tự nhiên này, chúng ta có lẽ đã không sống sót.'

Vậy câu hỏi là tại sao? Cha mẹ, phụ huynh và học sinh đều làm điều giống nhau vì thấy người khác làm. Đây là hiệu ứng cá hồi: khi thấy người khác muốn, bạn nghĩ rằng điều đó có giá trị và bạn cũng muốn. Giống như một đàn cá hồi vượt thác: cảm giác an toàn khi làm theo số đông.

An toàn, ổn định,... Để có sự an toàn này, cha mẹ và học sinh sẵn sàng hy sinh nhiều yếu tố khác: nhân cách, sức khỏe, tư duy, cơ hội… vì sự an toàn. Động lực cho sự an toàn này là nỗi sợ thất bại, xuất phát từ nỗi sợ của cha mẹ. Gia đình và nhà trường không dung chứa những kẻ nổi loạn, những người khác biệt. Bạn không được phép sai lầm, phải nỗ lực hết sức để tránh mắc lỗi. Động lực dẫn đầu không phải niềm vui hay lựa chọn của bản thân, mà là nỗi sợ bị chế giễu hay khinh bỉ từ người khác.

Ngay cả học sinh trường chuyên lớp chọn, đạt giải sau khi tốt nghiệp đại học, vấn đề của họ vẫn không biến mất. William Deresiewicz viết thêm:

Toàn bộ tình trạng bế tắc của tầng lớp tinh hoa này không chỉ tồn tại ở một quốc gia. Hệ thống này mang tính toàn cầu và liên kết với nhau trên nhiều phương diện. Hiện nay, khoảng một phần mười sinh viên tại các trường đại học danh tiếng ở Mỹ là sinh viên quốc tế. Tiêu chuẩn này đã được áp dụng rộng rãi trên toàn thế giới; ở Thượng Hải, Seoul, học sinh cũng đang nỗ lực vượt qua các kỳ thi khắc nghiệt. Điều bất hợp lý là chúng ta đã tạo ra một hệ thống giáo dục sản sinh ra những người trẻ vô cùng thông minh và hoàn hảo nhưng lại không biết họ muốn làm gì trong cuộc sống: không có ý niệm về mục tiêu tự thân và không hiểu cách nào để tìm ra mục tiêu của mình. Họ có thể đi theo con đường đã định sẵn nhưng thiếu trí tưởng tượng - hay dũng khí hoặc tự do trong tâm hồn - để khám phá con đường riêng của mình.