Vào một buổi chiều tháng 8/2018, tại một trạm xe buýt ở khu thương mại Nam Sơn, Thâm Quyến, Trung Quốc, không khí tràn ngập tiếng chim hót vang vọng trong một công viên gần đó. Một phụ nữ đang sử dụng điện thoại thông minh của mình một cách mê đắm đã không nhận ra xe buýt đến điểm dừng. Chỉ khi cánh cửa mở ra với âm thanh bíp bíp, một người đàn ông trong xe buýt hét lên rất lớn, cô ấy mới nhảy lên xe. Đường phố ở đó hoàn toàn yên tĩnh, chỉ có âm thanh nhẹ nhàng của những chiếc xe buýt điện.

Kể từ năm 1980, Thâm Quyến trở thành đặc khu kinh tế đầu tiên của Trung Quốc. Tiếng ồn náo của ô tô, đường cao tốc, xe tải giao hàng, còi báo động, xe buýt, nhà máy, tàu hỏa và hàng ngàn chiếc xe máy đã trở thành biểu tượng của thành phố này - nơi có hơn 20 triệu dân cư và hàng trăm nhà máy sản xuất thiết bị công nghệ cao.

Đây là cảnh Thâm Quyến trong quá khứ. Ngày nay, người ta thường gọi Thâm Quyến là 'thành phố của sự yên bình'.

Sự kiện quan trọng nhất đánh dấu sự thay đổi của Thâm Quyến diễn ra vào năm 2003, khi thành phố áp dụng lệnh cấm sử dụng xe máy chạy xăng. Hậu quả trực tiếp của việc này là sự phát triển mạnh mẽ của xe đạp điện. Người dân có thể sử dụng xe đạp điện mà không cần phải có giấy phép. Tuy nhiên, sau đó, các chiếc xe đạp điện trở thành một vấn đề vì người lái không tuân thủ luật giao thông và gây cản trở cho người đi bộ. Chính quyền thành phố sau đó đã cấm sử dụng xe đạp điện, đẩy khoảng 500.000 chiếc vào bãi rác.

Năm 2013, Trung Quốc đã áp dụng một loạt biện pháp chống ô nhiễm khí quyển trên toàn quốc trong kế hoạch hành động chống ô nhiễm không khí, bao gồm hạn chế sử dụng than, cấm xây dựng nhà máy đốt than mới. Tháng 7/2013, Trung Quốc tiếp tục công bố kế hoạch mới, đặt mục tiêu bán ra 2 triệu xe điện mỗi năm từ năm 2020. Thâm Quyến ngay lập tức áp dụng phí cao cho giấy phép lưu hành xe máy chạy xăng, cung cấp đỗ xe miễn phí cũng như giảm thuế cho người mua xe điện. Thành phố cũng yêu cầu tất cả các xe tải mới phải sử dụng điện và loại bỏ 20.000 xe tải chạy bằng diesel. Các dịch vụ gọi xe công nghệ cũng phải sử dụng xe điện.

Năm 2018, Thâm Quyến ghi nhận chất lượng không khí đạt mức kỷ lục tốt trong 15 năm qua. Đây cũng là thành phố có chất lượng không khí tốt nhất ở Trung Quốc. Trong vòng 3 năm từ 2016, gần 60.000 xe tải nhẹ và xe van chạy điện đã hoạt động tại Thâm Quyến. Hầu hết taxi ở đây đều là xe điện. Ước tính, những nỗ lực này giúp thành phố tiết kiệm được 120 triệu lít dầu diesel và 300 triệu lít xăng mỗi năm. Thậm chí, các xe chở rác cũng là xe điện. Trong kế hoạch của Thâm Quyến, nhiều loại xe chuyên dụng khác như xe quét đường, xe trộn xi măng cũng sẽ được 'điện hoá'. Cơ quan quản lý các cảng và sân bay cũng sẽ được yêu cầu sử dụng phương tiện chạy điện.

Nếu Thâm Quyến là thành phố dẫn đầu trong việc thay thế động cơ đốt trong bằng điện thì BYD được xem như 'Ford mới' của ngành xe điện Trung Quốc. BYD là nhà cung cấp hàng đầu các loại xe bus điện, xe tải và taxi điện cho Thâm Quyến.

Trụ sở chính của công ty này đặt tại Thâm Quyến với hơn 37.000 nhân viên chuyên sản xuất các linh kiện cho ô tô, bus và taxi điện. Hầu hết sản phẩm của họ chỉ phân phối trong nước, là một phần trong chiến lược tổng thể của chính phủ Trung Quốc nhằm phát triển nước này thành một cường quốc xe điện.

Người sáng lập BYD - tỷ phú Wang Chuanfu - dự đoán rằng thị trường Trung Quốc, với hơn 300 triệu chiếc xe (theo dữ liệu năm 2019), sẽ chuyển sang sử dụng điện gần như hoàn toàn vào năm 2030. Dự báo này thậm chí còn lớn hơn mục tiêu của chính phủ Trung Quốc là điện hoá 20% phương tiện giao thông vào năm 2025. 'Sự thực hiện sẽ diễn ra nhanh hơn mong đợi', Wang nói.

BYD đã nhận đầu tư từ tỷ phú Warren Buffet và chính phủ Trung Quốc và đang phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, trong mắt phương Tây, có một cái tên khiến họ cảm thấy lo sợ hơn cả, đó chính là Nio - một công ty Nhà nước khác.

Nio chỉ có một nhà máy, đã bán được 7.200 xe vào tháng 1/2021 và vẫn chưa bao giờ lãi. Mỗi chiếc xe họ bán cũng gánh lỗ lên đến hàng nghìn USD. Tuy nhiên, giá trị thị trường của Nio lên đến 82 tỷ USD, vượt qua cả General Motors và Ford của Mỹ. Cổ phiếu của họ trên sàn New York tăng gần 30 lần trong năm 2020.

Họ còn cách xa danh hiệu là nhà sản xuất xe điện lớn nhất Trung Quốc. Thực tế, 2 thương hiệu lớn nhất là Tesla và một liên doanh giữa GM và 2 công ty Nhà nước Trung Quốc với mẫu xe giá chỉ khoảng 5.000 USD.

Tuy nhiên, theo New York Times, Nio có tiềm năng lớn để chiếm lĩnh thị trường Trung Quốc và chuỗi cung ứng cho các loại phương tiện chạy điện. Trong khi Tổng thống Mỹ Joe Biden đang xem xét việc chính phủ nên đầu tư bao nhiêu tiền vào xe điện thì Trung Quốc đã có 14 năm đầu tư vào lĩnh vực này.

Nio có ưu thế lớn về nguồn cung linh kiện giá rẻ từ nhiều nhà sản xuất thiết bị điện tử và linh kiện xe hơi trong nước. Mục tiêu của họ là ra mắt các mẫu xe điện phổ thông có giá 25.000 USD. Tuy nhiên, hiện tại, xe điện của họ vẫn đắt không kém Tesla. Ví dụ, mẫu sedan phổ thông nhất của họ, ET7, có giá từ 58.500 USD với pin 70 kWh, đi được 310 dặm mỗi lần sạc. Nio hứa hẹn tung ra phiên bản nâng cấp vào năm sau với pin tốt hơn, cho quãng đường di chuyển gấp đôi so với hiện tại.

'Không phải người mạnh mẽ nhất hoặc thông minh nhất mới sống sót lâu nhất. Đó chính là người thích ứng nhanh nhất với sự thay đổi', CBC trích dẫn lời của Charles Darwin để mô tả những nỗ lực của Trung Quốc trong cuộc đua xe điện.

Thật vậy, quốc gia này đã dạy cho Mỹ và các quốc gia phương Tây một bài học về cách thích ứng và thay đổi nhanh chóng trước xu hướng mới của thị trường. Không ngẫu nhiên mà doanh số xe điện tại Trung Quốc tăng 42% trong 3 tháng đầu năm 2020. Đó là kết quả của hàng thập kỷ nỗ lực của chính phủ thông qua các chính sách khuyến khích phát triển xe điện.

Chẳng hạn, từ năm 2009, Trung Quốc đã ra một khẩu hiệu: '10 thành phố, 1000 phương tiện', với mục tiêu là 10.000 xe sử dụng nhiên liệu mới, bao gồm xe bus, taxi và các phương tiện công cộng khác tại mỗi 10 thành phố sau 3 năm.

Năm 2010, xe sử dụng nhiên liệu mới (NEV) tiếp tục được liệt vào 7 chiến lược kinh tế mới của Trung Quốc. Chính sách của họ cũng khuyến khích sự phát triển của nhiều lĩnh vực trong ngành xe điện từ nghiên cứu, sản xuất, tiêu chuẩn sản xuất, trợ giá đến giảm thuế cho ngành xe điện. Theo Trung tâm nghiên cứu công nghệ ô tô Trung Quốc, hơn một nửa sự phát triển của ngành NEV tại đây là nhờ vào chính sách trợ giá từ chính phủ.

Chính sách của họ cũng tập trung vào việc cải thiện công nghệ, chẳng hạn mở rộng phạm vi sử dụng pin xe điện. Ví dụ, năm 2018, chính phủ quyết định không trợ giá cho những mẫu xe điện có tầm hoạt động dưới 150 km, trong khi trợ giá cho những mẫu xe có tầm hoạt động trên 400 km lên đến gần 7.200 USD. Họ cũng tập trung vào việc nâng cấp hạ tầng sạc và cải thiện tiêu chuẩn kỹ thuật cho công nghệ sạc và pin.

Ngoài ra, họ còn áp dụng các chính sách liên quan đến đăng ký phương tiện và đặc quyền ưu tiên trên đường phố. Ví dụ, ở nhiều thành phố ở Trung Quốc, người dùng phải chờ đợi nhiều tháng để đăng ký xe xăng nhưng không phải chờ đợi bao lâu nếu muốn đăng ký xe điện. Ít nhất có 12 thành phố tại Trung Quốc đã giảm phí đỗ xe cho NEV đến tháng 2/2019. Ví dụ, tại Hefei, người dùng xe điện được đỗ xe miễn phí tại các bãi xe được quản lý bởi chính quyền địa phương.

Theo Canalys, Trung Quốc đã sản xuất 1,3 triệu xe điện trong năm 2020, chiếm 41% thị phần toàn cầu, trong khi châu Âu chỉ đạt 42% và Mỹ là 2,4%. Dự kiến vào năm 2021, con số này sẽ tăng 50%, lên 1,9 triệu xe.

Tham khảo: Bloomberg, New York Times, CBC, Greenbiz