'Austerlitz': Ký ức của ký ức của ký ức

Cuốn sách Austerlitz, một tác phẩm mới được xuất bản gần đây, đưa người đọc vào những trải nghiệm kỳ lạ giữa ký ức và giấc mơ. Một nhân vật trong đó nói về việc những người đã khuất trở lại thế gian, khao khát lấy lại những gì họ đã mất. Nếu linh hồn của Sebald cũng trở lại, anh ấy sẽ muốn chiếm đoạt điều gì? Những gì đã bị lấy mất mà thuộc về anh ấy?

Cuốn sách Austerlitz có sự trơn trượt lạ lùng. Giống như mặt nước đóng băng, chúng ta đi qua các ký ức và bị cuốn theo sức hút kỳ lạ đến những ký ức khác. Từ ký ức về vườn thú đến nhà ga, từ ngôi nhà cổ đến hình ảnh của một người phụ nữ trẻ. Cuốn sách di chuyển mượt mà qua thời gian, qua nỗi đau của con người, và đương nhiên, qua nỗi đau của lịch sử.

Có lẽ bạn sẽ cảm thấy bất thường khi đọc một bài đánh giá sách như thế này. Theo lý thuyết, một bài đánh giá sách ít nhất cũng nên bắt đầu bằng việc nói về nội dung của tác phẩm trước khi phê phán cảm xúc của nó. Nhưng như nhà phê bình Roger Ebert đã viết về bộ phim 'Năm ngoái ở Marienbad' của đạo diễn Alain Renais: 'Điều tôi không thể chuẩn bị là sức hút của Marienbad, cách nó điều khiển âm nhạc và không khí của nó, cách nó lôi cuốn ta vào câu đố của nó, vào vẻ đẹp nghiêm túc trong hình ảnh của nó. Vâng, có một câu chuyện, một bí ẩn, ngay cả đối với những nhân vật trong phim đó cũng là một bí ẩn. Nhưng không ai muốn biết câu trả lời cho bí ẩn ấy.' Tôi tin rằng Austerlitz cũng là một kiểu tác phẩm như vậy, đôi khi ta mất mình trong chuỗi ký ức vô tận, và không biết câu chuyện đã tiến triển đến đâu, nhưng không thể nào quên cảm giác khi đọc nó. (So sánh với 'Năm ngoái ở Marienbad' không phải là ngẫu nhiên, nhưng điều này sẽ được thảo luận sau).

Dù thế nào đi nữa, Austerlitz là câu chuyện về một người kể chuyện không tên tình cờ gặp Jacques Austerlitz. Austerlitz đang đứng trong sảnh chờ của nhà ga, ghi chép tỉ mỉ từng chi tiết về kiến trúc của công trình đó. Và giống như trong tiểu thuyết, họ trò chuyện về kiến trúc, sau đó tình cờ gặp lại nhau, tiếp tục từ nơi câu chuyện còn dang dở, dần dần, một người đã trao trọn cả đời mình cho người kia. Cảm giác rằng họ như những khối đá lơ lửng giữa không trung hàng triệu năm, bị một hành tinh kéo vào vành đai xoay quanh, và từ đó mãi mãi bị giữ trong cùng một quỹ đạo vô hình của định mệnh, không thể tránh khỏi những lần gặp gỡ.

Cách quy hoạch của cuốn tiểu thuyết này thật kỳ lạ vì nó không tập trung vào một trung tâm nào, dường như đã sẵn sàng để tiếp cận một chủ điểm nhất định, nhưng lại đột ngột thay đổi để tạo ra một độ mờ nhất định. Cuối cùng, nó có thể là về cuộc đời của một người, hoặc là về thời kỳ lịch sử, hoặc là về kiến trúc, hoặc là về thời gian? Nó bao trùm tất cả mọi thứ: từ những thứ cứng nhắc đến những thứ thoáng qua, từ động vật đến thực vật, từ pháo đài đến những chữ “a”. Đồng hồ, chim vẹt, ảnh, mặt trăng, ba lô, tàu hỏa, ấm trà, một cảnh quay cũ,... - những đối tượng dày đặc trong Austerlitz, mỗi thứ là một mảnh ký ức, và nếu so sánh cuộc đời con người với một căn phòng, những thứ đó được chứa đựng trong những ngăn kéo cao đến mức khi đứng giữa thế giới mà Sebald tạo ra, một người có thể bị những vật phẩm và ký ức chất chồng chất chứa bất cứ lúc nào, chỉ cần một cú sốc tâm trí và tất cả sẽ bị phá hủy.

Cách kể chuyện mà Sebald lựa chọn khiến tiểu thuyết trở nên rối ren hơn. Nó không phải là tự sự của nhân vật tôi mà là tự sự của Austerlitz qua tự sự của nhân vật tôi, thậm chí còn là tự sự của một người khác qua tự sự của Austerlitz qua tự sự của nhân vật tôi. Austerlitz khác biệt với À la recherche du temps perdu của Proust. Tác phẩm của Proust là về hồi ức, tác phẩm của Sebald là về hồi ức của hồi ức, đôi khi là hồi ức của hồi ức của hồi ức. Mỗi lần bước qua một cánh cổng của hồi ức, vật thể gốc lại co lại, run rẩy, mơ hồ, nhạt nhòa dần đi, như những hồn ma trở về từ cõi chết mà Sebald mô tả. Bước vào hồi ức cũng là bước vào cõi chết.

Ngay cả những bức ảnh trắng đen được chèn vào cũng không làm sáng rõ thêm Austerlitz. Susan Sontag trong cuốn Về nhiếp ảnh từng viết rằng: “Chụp ảnh mang lại bằng chứng. Một điều gì ta nghe mà ngờ vực, lại có vẻ minh xác khi ta được xem một tấm ảnh về nó”. Đó là bản chất của nhiếp ảnh. Mỗi tấm ảnh là một lần đóng đinh vào thời gian. Rõ ràng là vậy. Nhưng bằng cách nào đó, việc lồng ghép nhiếp ảnh với văn chương trong tác phẩm của Sebald, mặc dù làm cho tác phẩm của ông trở nên như một tài liệu chân thực, nhưng cũng không thể cố định được màn sương của hồi ức bồng bềnh.

Việc tạo ra hồi ức giả là một đề tài quan trọng. Austerlitz cũng có một sự tạo ra hồi ức giả. Không chỉ là trong kỹ thuật viết tiểu luận văn cao cấp của Sebald mà sự tạo ra đó còn hiện diện trong cách tiếp cận toàn bộ câu chuyện, cách tiếp cận mà người Đức nhìn lại Auschwitz, nhìn lại SS, nhìn lại thảm sát Holocaust.

Tạp chí New York Times đã gọi Primo Levi và Sebald là những nhà văn xuất sắc nhất viết về Holocaust. Một người là người Do Thái, một người là người Đức. Primo Levi viết về sự suy đồi của những tù nhân Do Thái khi họ mất đi sự nhân quyền. Sebald lại tránh xa gần như mọi sự bạo lực và máu me, ông cố ý viết về Holocaust với những khoảnh khắc mơ hồ. Một người trực tiếp, một người lãng mạn. Trong Có được là người, tất cả tội ác được tiết lộ. Còn trong Austerlitz, quá khứ quay tròn không bao giờ kết thúc.

Jacques Austerlitz là một người Do Thái mất cha mẹ khi họ bị gửi đến Trại tập trung. Ông không mang theo bất kỳ ký ức về Holocaust nào. Và suốt tuổi thơ của mình, ông sống với một ký ức giả mạo. Jacques Austerlitz là biểu tượng của một thế hệ bị mê hoặc để quên đi những vết thương quá khứ (nếu không, làm sao họ có thể tiếp tục sống?), trong đôi mắt của họ, thời kỳ đó giống như những vệt sáng mà đàn bướm để lại sau một cú bay vòng mà Sebald đã miêu tả. “Những vệt sáng đó không thực sự tồn tại. Chúng chỉ là ảnh hưởng từ sự chậm trễ của con người: những tia sáng sau cùng thực chất chỉ là sự kết hợp của những dấu sáng từ nguồn sáng chiếu vào cánh bướm khi chúng đang bay.” Nhưng dù chạy trốn ký ức bao nhiêu, chúng vẫn bắt kịp ta. Một lần, trong khi đứng trong một cửa hàng sách ở Bloomsbury và nghe một bản tin về một chuyến phà có tên là Prague, quá khứ bất ngờ xâm nhập vào cuộc sống của ông, kêu gọi ông phải ra đi. Người nhanh quên, họ sẽ có nhiều cơ hội hạnh phúc hơn. Austerlitz đã quên, nhưng lại nhớ ra quá nhanh.

Và trở lại với câu hỏi ban đầu, nếu linh hồn của Sebald quay lại, ông sẽ muốn lấy điều gì? Điều gì đã bị tước đoạt mà thực sự thuộc về ông? Hãy nhớ rằng, Sebald là một người Đức, cha ông phục vụ trong Wehrmacht, lực lượng quân đội của Đức Quốc Xã. Và Đức Quốc Xã là một ký ức, mà hơn bất kỳ ai, nước Đức cần phải giả mạo, để coi như nó chưa từng tồn tại. Nhưng Sebald đã quay đầu lại, giống như người vợ của Lot trong Kinh Thánh đã không nghe theo lời của những thiên thần mà quay đầu nhìn thành phố Sodom sụp đổ dưới sự phạt của Thiên Chúa, và nàng đã bị biến thành một cột muối. Ai nhanh quên, họ sẽ có nhiều cơ hội hạnh phúc hơn.

Dù như thế, với Sebald, tôi tin rằng ông sẽ không lấy những vệt sáng không thực tế kia, dù nó có thể là điều kiện duy nhất để đạt được hạnh phúc. Tôi tin rằng ông sẽ tiếp tục theo đuổi sự thật, dù ông biết rằng có lẽ ông sẽ không bao giờ bắt được sinh vật mong manh, lung linh, không xác định ấy.

Theo Ánh Sáng Tia