Buzz
Khi chọn một cuốn từ điển tiếng Việt để tra cứu hàng ngày, tôi đã mua Vietlex do GS Hoàng Phê biên soạn, vì đó là một quyển Từ điển Tiếng Việt bao gồm cả chữ Hán trong mỗi từ có yếu tố Hán Việt. Đây là cách làm khoa học, giúp hiểu đúng và chính xác nhất nghĩa của từ, đặc biệt là trong việc phân biệt các từ đồng âm.
Do đó, tôi đã đọc cuốn Vui buồn cùng tiếng Việt (NXB Hội Nhà Văn, 2022) của tác giả Bùi Bắc đầy sự hứng thú.
Hòa mình với tiếng Việt trong niềm vui và nỗi buồn
Với hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực dịch thuật và biên tập, đã dịch hơn 60 cuốn sách, tác giả Bùi Bắc đã nắm bắt và hiểu rõ cách sử dụng tiếng Việt một cách đúng đắn và chuẩn mực.
Trong cuốn sách này, ông đã phân tích kỹ lưỡng 57 từ và cụm từ xuất hiện trong các bài báo trong hơn 15 năm qua, giúp người đọc tránh những sai lầm và hiểu sai về các từ. Theo ông, đây là một phương pháp thiết thực nhất để bảo vệ tính trong sáng của tiếng Việt. Việc đặt tên sách kèm theo tiêu đề phụ 'Chào mừng Ngày Quốc tế Tiếng Mẹ đẻ 21/2/2022' cũng thể hiện sự quan tâm của ông đối với vấn đề này.
Nhiều từ và thuật ngữ như “đa dạng sinh học”, “khoa học viễn tưởng”, “người đương thời”... đang được sử dụng hàng ngày, nhưng không phải ai cũng biết nguồn gốc và ý nghĩa ban đầu của chúng. Hay các từ như “chính kiến”, “ốc đảo”, “phi vụ”, “quý tộc”, “đặc vụ”, “cứu cánh”... cũng thường được sử dụng với ý nghĩa khác so với nguyên bản.
Trong dự án 'Tìm lại những từ tiếng Việt đã mất dần', ông cũng đã phân tích cẩn thận về cách sử dụng các danh xưng như “thái tử”, “hoàng tử”, “công chúa”, “công nương”... và đề xuất cách sử dụng đúng chuẩn.
Dịch giả Bùi Bắc khẳng định: “Vai trò của công tác dịch thuật đối với sự phát triển của văn học, nghệ thuật, khoa học, công nghệ, nâng cao dân trí… chắc chắn là không ai nghi ngờ cả'. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh, nếu làm ẩu, dùng sai từ, dùng từ không đúng thì hậu quả sẽ tai hại trong việc giữ gìn sự chuẩn mực, chính xác của tiếng Việt.
Ngôn ngữ luôn di chuyển, tiến triển
Ngôn ngữ là kết quả đặc biệt của trí tuệ con người. Mỗi cộng đồng có một ngôn ngữ riêng, là phương tiện truyền đạt giữa những thành viên trong cộng đồng, nhóm người đó.
Ngôn ngữ là sản phẩm của cuộc sống, chỉ tồn tại khi cộng đồng sáng tạo và sử dụng nó.
Theo phương pháp Swadesh (phương pháp ngôn ngữ học thời điểm), việc thay thế từ vựng cơ bản cũ bằng từ vựng mới là điều xảy ra theo quy luật chung của mọi ngôn ngữ.
Theo số liệu thống kê, nhà viết kịch vĩ đại người Anh William Shakespeare đã sáng tạo hơn 1.000 từ mới trong tiếng Anh và nhiều trong số đó vẫn được sử dụng phổ biến cho đến ngày nay.
“Mặt Trời của thi ca Nga” của A. Puskin hay đại thi hào Nguyễn Du của Việt Nam cũng là những nhà văn tài năng trong việc sáng tạo ngôn ngữ, góp phần làm phong phú và tinh tế hơn cho ngôn ngữ của quốc gia và dân tộc mình.
Trong tác phẩm của mình, dịch giả Bùi Bắc cũng khẳng định: “Ngôn ngữ luôn luôn thay đổi, tiến triển. Luôn có xu hướng loại bỏ một số từ cũ, và thêm vào đó là một số từ mới vẫn 'mọc' ra”.
Cùng với việc trao đổi văn hóa và dịch thuật, tiếng Việt cũng đã mượn từ tiếng Anh, Pháp... không chỉ là từ vựng mà còn là cấu trúc câu.
Ngay cả khi tiếng Anh nguyên thể được mang ra nước ngoài, nó cũng biến đổi thành tiếng Anh - Mỹ khi sang Mỹ, và khi sang Ấn Độ, Philippines, Malaysia hay Singapore, nó cũng trở thành một loại tiếng Anh khác so với tiếng Anh được người bản xứ sử dụng.
Các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam... đều sử dụng chữ Hán, nhưng mỗi quốc gia sau đó lại tạo ra một ngôn ngữ riêng cho mình.
Làm thế nào để tiếp cận với việc sáng tạo các từ mới là một vấn đề quan trọng.
Trong bài diễn thuyết “What makes a word 'real'?”, Giáo sư Ngôn ngữ học người Anh Anne Curzan khẳng định rằng ngôn ngữ chỉ thực sự 'sống' khi được con người sử dụng. Là một người tham gia biên soạn từ điển, bà kêu gọi hãy thoải mái sáng tạo từ mới mà không cần phải tuân theo các quy tắc ngữ pháp hay cấu trúc ngôn ngữ.
Có lẽ đó cũng là lý do khiến kho từ vựng tiếng Anh 'mọc' ra mỗi ngày, làm cho tiếng Anh trở thành ngôn ngữ có số lượng từ vựng lớn nhất trên thế giới. Các chuyên gia ngôn ngữ tham gia biên soạn Từ điển Oxford ước tính có khoảng 4.000 từ mới được thêm vào từ điển mỗi năm.
Trong tác phẩm Vui buồn tiếng Việt, dịch giả Bùi Bắc cũng bày tỏ quan ngại về việc sử dụng các từ như “vi tính”, “tin học”, “lớp trưởng”, “vi sóng”, “chung cư”... mà ông cho rằng là cản trở trong quá trình kết hợp từ.
Tuy nhiên, nếu nhìn một cách mở rộng hơn theo quan điểm của ngôn ngữ học hiện đại, liệu việc tuân thủ nghiêm ngặt những quy tắc ngữ pháp đã được thiết lập trong tiếng Việt có thực sự cần thiết để làm cho tiếng Việt trở nên phong phú, sống động và mới mẻ?
Theo thông tin từ Zing News
