Buzz
“Đó là tình yêu từ cái nhìn đầu tiên. Ngay lần đầu gặp mặt Yossarian đã mê mẩn cha tuyên úy đến cuồng dại”: như mọi câu mở đầu trong tác phẩm của Heller, câu mở đầu của Bẫy-22 đã đến với tác giả, trọn vẹn, và chỉ trong vòng một tiếng rưỡi, gần như toàn bộ câu chuyện đã nằm trong đầu ông, với các nhân vật và tình tiết, dù cái tên Yossarian thì chưa xuất hiện. Dù vậy, bắt đầu viết từ năm 1953, phải đến 8 năm sau, Heller mới xuất bản cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình, và để lại đời một Bẫy-22.
Bẫy-22 bắt đầu một cách không truyền thống như vậy, ở giữa bệnh viện, giữa dòng thời gian lộn xộn của câu chuyện, trong tuyệt vọng và nỗ lực sống sót đầy tuyệt vọng của Yossarian.
Bẫy-22, tập trung vào đại úy John Yossarian, kể về một phi đội không quân Mỹ trong Thế chiến II, đóng quân trên đảo Pianosa ngoài khơi Ý. Thay vì phải hoàn thành một số lượng nhiệm vụ nhất định, họ liên tục bị tăng số lần bay, từ 25 lên đến 80, dưới sự chỉ đạo của đại tá Cathcart, nhằm tạo ấn tượng với cấp trên. Hậu quả là những người lính này dần tự hủy diệt bản thân qua những nhiệm vụ nguy hiểm.
Giữa tình cảnh tưởng chừng như điên rồ ấy, có ai nhận ra rằng đây là trò điên của một kẻ điên, lợi dụng lòng yêu nước và sự trung thành để tận diệt chính thuộc hạ của mình hay không? Người đọc như rơi vào một trại điên tập thể. Như người kể chuyện tường thuật với giọng tỉnh bơ, “Khắp nơi trên thế giới, các chàng trai ở cả hai bên chiến tuyến đều ngã xuống vì điều mà họ được bảo là tổ quốc, và chẳng ai quan tâm, ít nhất là những người đang ngã xuống ấy không.”
Bẫy-22 là một trại điên vui nhộn nơi không ai tự nhận mình điên và tất cả đều nghĩ người khác điên. Lần lượt, các nhân vật đều bị gọi là điên, và kẻ điên nhất là Yossarian. Với 228 lần từ 'điên' xuất hiện, nhân vật này cho rằng người kia điên. Họ cứ thế bay và hoàn thành hết 25 chuyến, rồi bị đẩy lên 30, 40 chuyến. Một sự tuân phục bí ẩn và khó hiểu.
Bẫy-22 là một trò đùa dai chết chóc và phi lý, với những nhân vật sắc nét và điên rồ, cùng những cuộc đối thoại lẩn quẩn mà lại hợp lý. Bẫy-22 tấn công sự quan liêu, bộ máy thiết chế và những phi lý trong chiến tranh cũng như đời sống. Việc nâng số lần bay ở Bẫy-22 mang tính thần thoại, khắc họa sự bức bách của Yossarian khi gần đạt đủ số lần bay để về nhà lại bị đẩy tiếp tục. Nó như Sisyphus đẩy hòn đá lên đỉnh núi, Yossarian và đồng đội như Tantalus bị trừng phạt giữa cảnh đầy cám dỗ mà không thể thoát, chỉ có thể tan xác khi bay ra trận. Yossarian không chờ đến khi chết, như Groden, McWatt, Nately, Clevinger…
Trong thời gian ngắn từ đầu đến cuối năm 1944, Yossarian tìm mọi cách chống lại thiết chế: trốn vào bệnh viện, giả bệnh, trần truồng từ chối bay, cầu xin được tuyên bố là điên nhưng lại bị buộc phải bay tiếp. Dù có trốn đến Rome, yêu gái điếm, hay lạy trời phật, Yossarian cũng không thoát nổi thiết chế đó. Vì thế, Bẫy-22 là một tiểu thuyết trào phúng về bi kịch con người. Trong một phản hồi về cuốn sách của mình, Heller tuyên bố, khi nhà phê bình chê Bẫy-22 chế giễu chiến tranh:
Thực tế thì chuyện “chế giễu” chiến tranh là bất khả, cũng như không thể chế giễu mùa đông hay cơn đói. Tôi xấu hổ chỉ ra rằng đối tượng của sự chế giễu, trong hầu hết tiểu thuyết và kịch, là con người và hành vi của họ. Một trong những ý tưởng tôi muốn phát triển là hành vi của một số người trong thời bình chẳng khác gì trong thời chiến.[2]
Với những đối thoại như thể lệch tông, với các sự kiện và cái chết trùng điệp xáo trộn, với hệ thống nhân vật được nhào nặn cực kỳ đặc biệt, Bẫy-22 tạo ra một thế giới bi đát nhưng đẫm hài hước, nơi điên loạn ngự trị, nơi một cá nhân liên tục tấn công vào hệ thống và các thiết chế, bởi chúng đè nén lương thức thông thường đến ngạt thở.
Zét Nguyễn
(Bài viết này thuộc Zzz Review số 1+2, ngày 18-7-2018)
