Buzz
Hình ảnh đặc nét nhưng kỳ quái, những người lính lơ lửng giữa bầu trời, sẵn sàng nhắm bắn. Thiết bị bay được gọi là 'bệ bay', khả năng cất cánh thẳng đứng và việc điều khiển chỉ đơn giản là nghiêng người. Bức ảnh bên trái là chiếc 'bệ bay' thập kỷ 50, còn bên phải là phiên bản hiện đại thế kỷ 21.
Charles H. Zimmerman - người sáng tạo chiếc máy bay kỳ dị Vought XF5U - “Bánh kếp bay”
Một khám phá độc đáo về chiếc bệ biết được đưa ra bởi Charles H. Zimmerman, một kỹ sư hàng không đầy tài năng vào những năm 1940. Zimmerman, lúc bấy giờ là thành viên của Ủy ban Cố vấn Quốc gia về Hàng không và Vũ trụ của Hoa Kỳ (NACA), đã mơ ước về việc tái tạo cánh quạt máy bay trực thăng một cách sáng tạo. Ông tin rằng việc đặt cánh quạt dưới phương tiện không chỉ là khả thi mà còn có thể giúp máy bay ổn định và dễ điều khiển bằng cách chuyển trọng lượng - một ý tưởng độc đáo kết hợp giữa cảm giác vận động và phản xạ tự nhiên của con người, tương tự như khi lái xe đạp hay lướt ván.
Sáng tạo của Zimmerman đã được phát triển thành một mô hình thử nghiệm bởi hai công ty uy tín là De Lackner và Hiller Aviation. De Lackner đã sản xuất chiếc trực thăng cá nhân mang tên HZ-1 Aerocycle, với hình dáng độc đáo và đầy thách thức. Tuy nhiên, trong quá trình thử nghiệm, chiếc Aerocycle tỏ ra khó kiểm soát do rotor đặt thấp, gặp vấn đề quét đất đá. Hai vụ tai nạn đã xảy ra với Aerocycle do va chạm giữa hai cánh quạt quay ngược chiều, khiến máy bay mất kiểm soát. Dự án này cuối cùng bị hủy bỏ sau khi chỉ sản xuất được 4 chiếc nguyên mẫu.
Những nỗ lực sáng tạo của De Lackner và Hiller Aviation đã dẫn đến việc tạo ra chiếc trực thăng cá nhân HZ-1 Aerocycle - một kiệt tác kỹ thuật và đồng thời thách thức với sự an toàn. Nhưng thực tế đã chứng minh rằng, dù có những ý tưởng sáng tạo, nhưng không phải tất cả đều thành công. Aerocycle đã phải đối mặt với những khó khăn trong việc kiểm soát và an toàn, và cuối cùng, dự án đã dừng lại sau khi chỉ có 4 chiếc nguyên mẫu được sản xuất.
Vào cuối năm 1953, ONR đã kí hợp đồng với Hiller Aviation để phát triển phương tiện với mục tiêu khám phá tính thực tiễn của hệ thống quạt lồng, sử dụng như một hệ thống nâng và đẩy cho máy bay cất/hạ cánh thẳng đứng VTOL. Đồng thời, khám phá giá trị quân sự tiềm năng của 'bệ bay' với vai trò là phương tiện tuần tra và vận tải. Nguyên mẫu đầu tiên của chiếc 'bệ bay' này đã hoàn thành vào tháng 9 năm 1954 và được đặt tên là VZ-1 Pawnee.
VZ-1 Pawnee được trang bị 2 động cơ có công suất là 40 mã lực, đặt trên một bệ tròn ngay phía trên và kết nối trực tiếp với 2 cánh quạt quay ngược chiều nhau. Khác biệt với HZ-1 Aerocycle, cánh quạt của VZ-1 được lắp trong một ống lồng đường kính 1,5 m, bên trong có 8 cánh gạt có thể di chuyển để cải thiện độ ổn định. Phi công đứng thẳng trên bệ điều khiển khá hẹp, được cố định bằng dây đai an toàn. Tay lái giống ghi-đông xe đạp để điều khiển ga và mô-men xoắn của cánh quạt. Khi muốn chuyển hướng, phi công chỉ cần nghiêng người về hướng mong muốn và điều chỉnh độ cao của bệ bay bằng cách vặn ga.
Quân đội Hoa Kỳ ấn tượng với hiệu suất của VZ-1 trong chương trình bay thử nghiệm ban đầu do ONR quản lý. Vào tháng 11 năm 1956, quân đội Hoa Kỳ đã đặt hàng một nguyên mẫu khác để thử nghiệm và đánh giá hoạt động. Nguyên mẫu thứ hai giống nguyên mẫu đầu tiên nhưng có một số điều chỉnh như gắn thêm một động cơ 40 mã lực nữa, ống lồng có đường kính lớn hơn lên đến 2,4 m, đơn giản hóa hệ thống cánh gạt điều khiển và bệ điều khiển cho phi công. Nguyên mẫu VZ-1 thứ hai này cất cánh lần đầu vào năm 1958 và làm nền tảng cho nguyên mẫu thứ ba - lớn nhất.
Mô hình đầu tiên, với thiết kế ống lồng nổi bật hơn và kích thước lớn hơn, trang bị ghế ngồi và được kiểm soát như một chiếc trực thăng hiện đại, không còn việc chỉ cần phi công nghiêng cơ thể như ở hai mô hình trước. Cả ba mô hình VZ-1 đều có khả năng đạt được vận tốc tối đa là 16 km/h, nhưng khả năng chở hàng của chúng có hạn. Ví dụ, mô hình thứ hai của VZ-1 có khả năng cất cánh với trọng tải lên đến 300 kg, nhưng cấu trúc bay nặng 210 kg, chỉ đủ để chở một người và trang bị nhẹ nhàng.
Cuối cùng, VZ-1 Pawnee chỉ được xem là một nền tảng nghiên cứu, mang lại nhiều dữ liệu quý giá để phát triển máy bay VTOL trong tương lai, nhưng bản thân nó không phải là lựa chọn lý tưởng cho chiến trường. Nó quá cồng kềnh, nặng nề, di chuyển chậm và quá giản dị về cơ học. Do đó, việc phát triển 'bệ bay' đã dừng lại vào năm 1963.
Ngày nay, ý tưởng về một nền tảng nhỏ gọn giúp binh sĩ có thể thực hiện các nhiệm vụ trinh sát hoặc thậm chí tấn công từ trên cao vẫn đang được nhiều tổ chức phát triển. Một ví dụ điển hình là Flyboard Air - một chiếc bệ bay được trang bị 5 động cơ phản lực nhỏ do kỹ sư Franky Zapata người Pháp chế tạo. Nó có khả năng đạt tốc độ lên đến 150 km/h, bay lên độ cao 3 km và sử dụng dầu hỏa làm nhiên liệu, cho phép bay trong khoảng 10 phút. Nó có thể vận chuyển được 102 kg và có chế độ điều khiển từ xa để sử dụng như một chiếc drone vận chuyển hàng hóa.
Trong dịp lễ quốc khánh của Việt Nam vào ngày 2 tháng 9 năm 2019, Zapata đã thực hiện một buổi trình diễn ấn tượng với thiết bị bay độc đáo này trước sự chú ý của công chúng và tổng thống Việt Nam. Trước đó, vào năm 2018, Mỹ đã tỏ ý muốn mua lại công ty Zapata, nhưng chính phủ Việt Nam đã kịp thời ngăn chặn ý định này thông qua một hợp đồng quân sự trị giá 1,3 triệu EUR với Zapata.
