Bệnh Chàm

Chàm (eczema) là tình trạng viêm da với các mụn nước xuất hiện do phản ứng với các yếu tố bên trong và bên ngoài cơ thể.

Bệnh Eczema, từ tiếng Hy Lạp: Eczeo – chỉ những tổn thương dạng mụn nước. Được biết từ thế kỷ 2 trước Công Nguyên, được hiểu là do rối loạn một số yếu tố trong cơ thể. Trong dân gian, bệnh còn gọi là chàm tổ đỉa, vì tổn thương lâu ngày khiến da sần sủi với các lỗ rỉ nước vàng giống như miệng con đỉa.

Eczema là tình trạng viêm lớp da nông, có thể cấp tính hoặc mạn tính, thường tiến triển theo đợt hoặc tái phát. Lâm sàng thể hiện bằng các mảng da đỏ, mụn nước và ngứa. Nguyên nhân gây bệnh rất phức tạp, bao gồm yếu tố nội và ngoại, nhưng thường liên quan đến thể địa dị ứng. Mô học cho thấy hiện tượng xốp bào (Spongiosis). Eczema là bệnh da phổ biến, đặc trưng với ngứa, mạn tính hoặc tái phát, điều trị vẫn còn khó khăn.

Triệu chứng và tiến triển của bệnh

Bệnh là tình trạng viêm da và lớp thượng bì, với nguyên nhân phức tạp. Thường xuất hiện do cơ địa nhạy cảm phản ứng với dị nguyên trong hoặc ngoài cơ thể, biểu hiện bằng các mảng da đỏ, mụn nước thành đám, tái phát nhiều lần và rất ngứa.

Bệnh tiến triển qua các giai đoạn sau: Hồng ban, mụn nước, chảy dịch, đóng vảy, bong vảy và lichen hóa.

Giai đoạn hồng ban

Thường bị bỏ qua, bệnh nhân thường không đến khám, và các bác sĩ cũng dễ bỏ qua vì dấu hiệu này có thể tự biến mất mà không để lại dấu hiệu bệnh lý rõ rệt, hoặc chỉ là triệu chứng ban đầu của một bệnh da khác.

Giai đoạn mụn nước

Đặc trưng chính của bệnh là các mụn nước thường tập trung thành từng đám, kích thước khoảng 1 – 2 mm, đồng đều. Các mụn nước phát triển từ dưới lên và có thể tự vỡ (hoặc do gãi), làm dịch nhày chảy ra. Nếu có bội nhiễm, tổn thương sẽ sưng, tiết nhiều dịch hoặc có mủ.

Giai đoạn đóng vảy tiết

Khi da bong tróc và hình thành da non: Dịch nhày và huyết tương khô lại, tạo thành mảng da chết bong ra, để lộ lớp da non nhẵn bóng, hơi sẫm màu và có thể bị chai cứng.

Giai đoạn Lichen hóa (hằn cổ trâu)

 

Khi eczema kéo dài, da ngày càng sẫm màu, bị nhiễm cộm, bề mặt trở nên thô ráp và cứng, với các hằn da nổi rõ. Giữa các hằn có sẩn dẹt giống như trong bệnh lichen, hiện tượng này được gọi là lichen hóa.

Bệnh diễn tiến theo từng đợt, có thể có chu kỳ phát triển mạnh hoặc giảm nhẹ theo mùa. Các giai đoạn của bệnh thường chồng chéo lên nhau, với triệu chứng ngứa là dấu hiệu chính, xuất hiện sớm và kéo dài.

Các dạng lâm sàng

Eczema tiếp xúc (Contact eczema, contact dermatitis)

Bệnh thường bắt đầu ở vùng tiếp xúc, chủ yếu là vùng hở như quai dép, dây đồng hồ, kính mắt... Tổn thương cơ bản là da đỏ, hơi sưng, xuất hiện mụn nước, có thể tiến triển thành dạng mãn tính với da khô, dày cộm và có vảy. Bệnh thuyên giảm khi không tiếp xúc với dị vật, nhưng lại tái phát khi tiếp xúc trở lại. Thử nghiệm da với chất tiếp xúc thường cho kết quả dương tính.

Eczema thể địa (Atopic dermatitis)

Đây là dạng lâm sàng phổ biến nhất, liên quan chặt chẽ đến các yếu tố tự miễn, và biểu hiện lâm sàng có sự khác biệt theo từng độ tuổi.

Eczema thể địa ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi: Thường xuất hiện trên mặt, đặc biệt là trán, tạo thành tổn thương hình móng ngựa hoặc cánh bướm (chàm cánh bướm). Tổn thương chủ yếu là các dát đỏ với nhiều mụn nước, có thể bị trợt, chảy dịch, có mủ hoặc đóng vảy tiết.

Eczema thể địa ở người trưởng thành: Tổn thương chính là các đám mảng mụn nước, tiết dịch, hoặc đóng vảy tiết, có thể kèm theo lichen hoá. Tổn thương có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể, ít đối xứng hai bên hơn (thường là ảnh hưởng cả hai bên cơ thể, nhưng có thể chỉ tập trung ở một bên, bên còn lại hoàn toàn bình thường). Thường thấy ở các nếp gấp lớn, bàn tay, bàn chân...

Eczema thể đồng tiền (Nummular Eczema)

Các tổn thương thường có hình tròn hoặc ovan, bắt đầu là các đám đỏ có mụn nước, sẩn, dịch tiết, vảy tiết, hoặc vảy da, với giới hạn rõ ràng. Thường xuất hiện ở mặt duỗi của chi (như mặt trước cẳng chân, tay, mu bàn chân, bàn tay...). Có quan điểm cho rằng eczema đồng tiền là một dạng đặc biệt của eczema vi khuẩn, trong khi một số ý kiến khác cho rằng đây là phân thể của eczema thể địa.

Viêm da tiết bã (Seborrheic dermatitis)

Vị trí phổ biến nhất là trên đầu, trên mặt thường xuất hiện ở lông mày, quanh mắt, giữa mũi, nếp mũi má, sau tai. Tổn thương là các mảng đỏ có vảy, vảy dầu, đôi khi có sẩn, các ranh giới rõ ràng và khô. Vi thể có hiện tượng xốp bào.

Nguyên nhân và cơ chế bệnh lý

Nguyên nhân có thể phức tạp và khó phát hiện. Có thể do:

Nguyên nhân từ yếu tố ngoại sinh

Các yếu tố vật lý, hóa học, thực vật, và sinh học tiếp xúc với da có thể kích thích viêm da hoặc eczema (các tác nhân này được gọi là di nguyên). Ví dụ như ánh sáng, thuốc bôi, tiêm uống, các hóa chất trong công nghiệp và gia đình (cao su, kẽm, crôm, xi măng, sơn...). Một số bệnh ngoài da gây ngứa (như nấm, ghẻ...) do chà xát hay bôi thuốc không đúng cách có thể dẫn đến eczema thứ phát.

Nguyên nhân nội tại

Các rối loạn chức năng nội tạng, thần kinh, hoặc nội tiết có thể là nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra bệnh eczema.

Phản ứng dị ứng

Dù nguyên nhân là nội tại hay ngoại tại, đều liên quan đến phản ứng đặc biệt của cơ thể dẫn đến dị ứng. Bệnh nhân có thể gặp phản ứng dị ứng. Theo Halpem và Coombs: Phản ứng eczema thuộc kiểu mẫn cảm tế bào trì hoãn với vai trò của tế bào lympho mang ký ức kháng nguyên.

Phương pháp điều trị

 Phương pháp dân gian điều trị Eczema

Thường sử dụng vỏ cây Hoàng bá (núc nác), giã nát và đắp lên vùng da bị tổn thương. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bài thuốc này đã được lưu truyền và áp dụng rộng rãi trong các cơ sở quân y để điều trị các bệnh ngoài da.

Phương pháp Đông y điều trị Eczema

Theo Đông y, bệnh Eczema do phong kết hợp với nhiệt và thấp. Ban đầu, da có thể hơi đỏ và ngứa, sau đó xuất hiện cục, mụn nước, chảy dịch, đóng vảy, bong vảy và cuối cùng là khỏi.

Các bài thuốc Đông y điều trị Eczema được phân thành 2 loại chính:

Thấp nhiệt

Triệu chứng: Da đỏ, ngứa, xuất hiện mụn nước, loét, chảy dịch vàng. Trong mùa hanh khô có thể thấy chảy máu tươi, nếu để lâu có thể gây viêm họng.

Phương pháp điều trị: Thanh nhiệt và táo thấp. Bài thuốc chữa Chàm thấp nhiệt bao gồm: Hoàng cầm 12g, Hoàng bá 12g, Bạch tiễn bì 12g, Linh bì 12g, Hoạt thạch 12g, Khổ sâm 12g, Sinh địa 20g, Ngân hoa 20g, Thổ phục linh 20g, Nhoàng bá 12g, Hoàng đằng 8g.

Phong nhiệt

Triệu chứng: Da có màu đỏ nhẹ, xuất hiện mụn nước toàn thân, ngứa khiến chảy dịch, ít loét.

Phương pháp điều trị: Sơ phong thanh nhiệt và loại bỏ thấp.

Bài thuốc điều trị chàm phong nhiệt: Long đởm tả can thang với các gia giảm.

Hoàng cầm 8g; Chi tử 12g; Qui đầu 8g; Sài hồ 8g; Mộc thông 8g; Cam thảo 2g; Sinh địa 8g; Trạch tả 12g; Sa tiền 8g; Thuyền thoái 6g; Kinh giới 12g; X truật 8g; Ngưu bàng 12g; Khổ sâm 12g; N hoàng bá 8g; Long đởm thảo 8g.

Thuốc bôi ngoài da

Thuốc ngâm: Sử dụng Tô mộc, Kinh giới, và Hoàng đằng nấu đặc để ngâm vào vùng da bị tổn thương khi nước còn ấm. Hoặc có thể tắm hàng ngày bằng nước lá tre.

Châm cứu

Tùy vào vị trí trên cơ thể, chọn huyệt tại chỗ và vùng lân cận. Ở chân: Tam âm giao, Dương lăng tuyền,... Toàn thân: Trừ phong: Hợp cốc; Trừ thấp: Túc tam lý; Hoạt huyết: Huyết hải.

Mãn tính

Do phong và huyết táo gây ra: Da dày và khô, ngứa, nổi cục và mụn nước. Thường gặp ở đầu, mặt, cổ chân, cổ tay, khuỷu tay, đầu gối. Phương pháp điều trị: Khu phong, dưỡng huyết, nhuận táo cho chàm mãn tính.

Bài thuốc: Qui đầu 12g; Thục địa 20g; Bạch thược 12g; Xuyên khung 8g; Kinh giới 16g; X truật 12g; Khổ sâm 8g; Thuyền thoái 6g; Phòng phong 12g; Tiễn bì 10g; Tật lê 8g; Địa phụ tử 8g; Hoàng bá 8g; Hy thiêm 12g.

Thuốc bôi ngoài: Ngâm với Kinh giới và Hy thiêm, mỗi loại 50g. Nấu nước để ngâm và rửa, giúp làm mềm vùng da bị xơ cứng và giảm ngứa nhanh chóng.

Phương pháp Tây y điều trị Eczema

Chương trình điều trị được phân thành 3 loại thể bệnh.

Chú thích