Bí ẩn của 'tủ lạnh' cổ đại người Ba Tư: Không cần điện nhưng vẫn bảo quản thực phẩm, thậm chí là đá lạnh

Trước khi công nghệ điện ra đời, người Ba Tư cổ đại đã xây dựng một công trình bằng vữa để lưu trữ thực phẩm và giữ đá lạnh - một hình thức tiền thân của tủ lạnh hiện đại.

Ngược lại với quan điểm cho rằng nền văn minh cổ đại luôn kém tiến bộ so với ngày nay, nhiều nhà khoa học đã tổng hợp các ví dụ để chứng minh sự sáng tạo của người xưa.

Có nhiều trường hợp người cổ đại đã phát triển những công nghệ thông minh để sử dụng trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, người Inca không có chữ viết nhưng họ sử dụng quipu - một hệ thống đếm bằng dây và nút để ghi chép thông tin và câu chuyện dân gian.

Về mặt kiến trúc, các công trình phức tạp của người cổ đại vẫn tồn tại trên khắp thế giới, từ kim tự tháp Ai Cập đến thành phố ngầm Derinkuyu ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Ngoài ra, ở Trung Đông, vào khoảng thế kỷ 4 trước CN, người Ba Tư cổ đại đã phát minh Yakhchāl - một công trình giữ lạnh sử dụng đá.

Yakhchāl không phải là nơi chôn cất hoặc sinh sống, mà là một giải pháp để giữ thực phẩm mát mẻ giữa những mùa hè nóng bức. Với thời tiết khô nóng, người Ba Tư cổ đại phải tìm cách làm mát và bảo quản thực phẩm trong những tháng nắng nóng.

Do đó, việc xây dựng Yakhchāls (nghĩa là 'hố băng') đã mang lại nhiều lợi ích quan trọng. Những công trình này cung cấp không chỉ không gian mà còn điều kiện để bảo quản thực phẩm và đá lạnh trong điều kiện nhiệt độ cao.

Bên ngoài, Yakhchāl có hình dạng mái vòm độc đáo. Bên trong, Yakhchāl tích hợp hệ thống làm mát bay hơi giúp duy trì nước và thực phẩm lạnh mát, thậm chí đông đá khi lưu trữ dưới lòng đất. Dù người Ba Tư cổ đại muốn bảo quản đá lạnh trong sa mạc có vẻ không thể tin được, nhưng kỹ thuật họ sử dụng không phức tạp như vậy.

Một Yakhchāl thông thường cao khoảng 18 mét và có không gian lớn bên trong để lưu trữ, với thể tích lên đến 6.500 khối. Hệ thống làm mát bay hơi bên trong Yakhchāl hoạt động dựa trên thiết bị đón gió, với nước dẫn từ các suối qua hệ thống kênh ngầm gọi là qanāts.

Hệ thống làm mát bay hơi giúp giảm nhiệt độ bên trong Yakhchāl dễ dàng, tạo ra một không gian mát mẻ như trong một tủ lạnh lớn. Bức tường của nó được xây dựng từ vữa đặc biệt siêu cách nhiệt để chống lại nắng nóng của sa mạc. Loại vữa này được làm từ cát, đất sét, lòng trắng trứng và lông dê.

Các công trình này cũng có các rãnh được thiết kế ở phía dưới để thu nước từ đá lạnh rơi. Sau đó, nước sẽ được đông lại vào ban đêm, tận dụng nguồn tài nguyên và nhiệt độ lạnh của sa mạc. Đây là một chu trình lặp đi lặp lại.

Yakhchāl không chỉ cung cấp thực phẩm cơ bản, đồ ăn nhẹ và nước đá cho hoàng gia và quan chức, mà còn dễ dàng tiếp cận ngay cả với những người nghèo nhất.

Ngày nay, việc sử dụng Yakhchāl đã dần dần trở nên ít phổ biến, nhưng một số công trình vẫn còn tồn tại ở Iran và một số quốc gia khác. Thuật ngữ 'Yakhchāl' vẫn được sử dụng khi nhắc đến tủ lạnh trong các nhà bếp hiện đại.