Buzz
Phương trong Nỗi buồn chiến tranh “bước sang tuổi mười bảy đã vút lên trở thành một sắc đẹp bừng cháy sân trường Bưởi”, nổi trội và không có ý thức nép mình. Nàng mang một dự cảm không lành về tương lai, sắc đẹp của nàng “không bình thường”, “lạc thời và lạc loài”.
Nghịch lí xuất hiện trong cả hai trường hợp Kiều và Phương: sắc vóc nhân vật nhấn mạnh tính nữ, nhưng cũng đồng thời đưa nhân vật vượt ra khỏi phạm trù tính nữ được quy định trong xã hội. Nghịch lí này cũng áp dụng trong phạm trù tài năng, cụ thể là năng khiếu nghệ thuật mà Kiều và Phương đều sở hữu.
Tài năng và khả năng nhìn thấu của hai nhân vật nữ đó đã mang đến cho họ năng lực tâm linh quan trọng: nhìn thấu. Không chỉ dự cảm được số phận của mình mà còn viết nên 'thiên bạc mệnh', Kiều còn tiên tri được Đạm Tiên sẽ hiện hữu: Kiều nói rằng: Những đấng tài hoa/ Là thể phách, cũng là tinh anh/ Dễ hay tình lại gặp tình/ Chờ xem chắc chắn sẽ thấy hiện hữu ngay bây giờ. Nàng cảm thông với số phận của Đạm Tiên và nhìn thấu mối liên kết 'hồng nhan bạc mệnh' giữa mình và người đã mất, từ đó tiên đoán cuộc hội ngộ giữa hai người yêu thích. Tương tự, Phương vào năm 1964 cảm nhận rằng chiến tranh đã sắp đến khi bạn bè xung quanh nàng, bao gồm Kiên, vẫn còn hồ hởi với buổi cắm trại. Nàng 'nom có vẻ bồn chồn' và nói rằng 'Biển như thế nào ấy, sợ thế nào' ngay trước khi tổ tuần tra bước tới và một trong số họ xác nhận rằng 'Chiến tranh đã đến'. Dự cảm về tương lai với 'sự đổ nát' và 'sự thiêu huỷ' trở lại với Phương khi nàng mười bảy tuổi sau khi nàng xem tranh và tham gia nghi lễ đốt tranh của bố Kiên trước khi ông qua đời.
Cả Kiều và Phương, với tài năng và sắc đẹp của mình cùng khả năng nhìn thấu, tại một thời điểm nhất định, đã đem đến cho họ dáng vẻ chủ động thường chỉ thuộc về nam giới. Tuy nhiên, chỉ đến khi họ táo bạo và quyết đoán, họ mới thực sự bước ra khỏi giới hạn của phụ nữ. Sự chủ động và táo bạo trong việc thể hiện tình yêu và dục vọng của Kiều và Phương đã đẩy nhân vật đến giữa ranh giới giới tính. Để thiết lập mối quan hệ 'Tình trong như đã, mặt ngoài còn e', Kiều hai lần chủ động đến nhà Kim Trọng, lần thứ hai mạnh mẽ và nhanh chóng hơn lần đầu tiên. Không còn 'Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mái tường' và 'khẽ dặng tiếng vàng' vì đã có hẹn trước, lần thứ hai Kiều 'Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình' mà Kim Trọng không hề hay biết. Cùng với miêu tả bước chân, nhưng rõ ràng 'xăm xăm băng lối' gợi lên thái độ quyết đoán mạnh mẽ và nam tính, ngược lại với 'gót sen thoăn thoắt' dẫu có phần nóng ruột nhưng vẫn e dè nữ tính. Mặt khác, đối thoại trong lần gặp đầu tiên dừng lại ở những lời tình tự trai gái, nhưng tới lần thứ hai, Kiều hoàn toàn nắm thế chủ động, rõ ràng lòng mình và yêu cầu lời xác nhận từ Kim Trọng: Nàng nói rằng: Khoảng vắng đêm trường/ Vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa/ Bây giờ rõ mặt đôi ta/ Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao. Với 'hoa' là một ẩn dụ đầy nữ tính - có thể nói trong trường hợp này, cán cân của giới tính truyền thống đã bị đảo lộn. Kiều đóng vai trò của người đàn ông, chủ động tìm kiếm và yêu cầu; Kim đóng vai trò của người phụ nữ, thụ động và tuân theo 'mệnh lệnh'.
Trong Nỗi buồn chiến tranh, Phương đã chủ động dẫn dắt mối quan hệ với Kiên từ khi còn là một đứa trẻ cho đến khi nàng quyết định rời bỏ anh khi hòa bình đã được thiết lập lại. Phương nhìn thấu sự không chắc chắn của thời đại, bởi vậy ngoài việc liên tục thể hiện tình yêu của mình với anh, nàng còn thúc giục anh làm tình trong nỗi lo sợ rằng chiến tranh sẽ phá hủy mọi thứ họ đã có. Lúc mười ba tuổi, cô bé bắt tay vào 'hai cánh tay trần' của bạn trai và 'tới tấp cô hôn lên má, lên môi, lên mắt bạn trai trong nỗi cuồng khấu trẻ con nhưng ngây ngất tột cùng'. Năm mười bảy tuổi, Phương nổi loạn mặc áo tắm dưới đồng phục và rủ Kiên đi bơi ở hồ Tây, nàng 'hơi nhổm người lên, vòng tay ôm lấy cổ Kiên kéo xuống'. Trên chuyến tàu Nam tiến, nàng kêu gọi anh lần nữa, nhưng cuối cùng Kiên vẫn không dám và không thể làm thỏa mãn nàng. Từ việc thể hiện cảm xúc đến thúc đẩy làm tình, Phương đóng vai trò của người đàn ông và liên tục đưa ra các chỉ thị để Kiên tuân theo.
Có thể nói, từ sắc đẹp, tài năng đến dục vọng, Kiều và Phương đã không ngừng thúc đẩy giới hạn và mô hình nữ giới cho đến khi họ đứng giữa ranh giới xám giữa tính nam và tính nữ. Sự lai lịch này đe dọa sự ổn định của hệ thống nam quyền. Họ đã trở thành các nhân tố cấp tiến, hoặc trở thành những tội nhân điển hình. Trong cả hai trường hợp, Kiều và Phương đều bị trừng phạt không thương tiếc.
Phương bị cưỡng hiếp và bỏ rơi, còn Kiều bị chuyển giao từ tòng phụ sang tòng phu theo nguyên tắc tam tòng của Khổng giáo. Việc Mã Giám Sinh cưỡng hiếp Kiều không chỉ mang ý nghĩa nghi thức mà còn đánh dấu sự chuyển nhượng sở hữu của nàng cho họ Mã. Trong khi đó, Phương bị xâm hại khi đoàn tàu bị đánh bom và bị đám đàn ông quyết định cưỡng bức. Điều này dẫn đến việc Kiên nhất quyết bỏ rơi Phương, nhấn mạnh sự cách biệt về sở hữu và bảo hộ.
Kiều bị bán vào lầu xanh lần hai và phải buôn bán phấn hương, còn Phương chưa từng mạo hiểm mại dâm. Tuy nhiên, xã hội vẫn gắn liền nàng với những hành vi mà nàng chưa từng thực hiện. Với Kiên, các buổi tiệc tùng của cô bị đánh giá thấp và không đáng được tôn trọng, ám chỉ rằng nàng chỉ kiếm sống bằng lạc thú. Hưng, người tự xưng là bạn Phương, coi nàng như đối tượng đào thải và không đáng yêu, thể hiện thái độ thiếu tôn trọng của đàn ông đối với nàng.
Kiều bị bán vào lầu xanh và phải buôn bán phấn hương. Trái lại, Phương chưa một lần thực hiện mại dâm. Tuy nhiên, các đàn ông xung quanh vẫn tạo ra những câu chuyện về những buổi hẹn hò ngắn ngủi của nàng. Với Kiên, các buổi tiệc tùng của Phương là bị xem nhẹ và không đáng được tôn trọng. Hưng, người tự xưng là bạn Phương, gọi nàng là 'nó' và tuyên bố với Kiên rằng: 'Những con đàn bà mắt hơi hiêng hiếng lại đong đưa tất tật đều là phường truỵ lạc nhất đời, dù cũng chẳng có cái giống gì đáng yêu hơn chúng… Nhưng đến cỡ như con Phương thì…'. Câu nói lửng lời thể hiện sự miệt thị của đàn ông dành cho Phương. Dù nàng chưa từng hành nghề mại dâm, trong mắt xã hội thì nàng không khác gì đĩ điếm.
Cả hai nhân vật Kiều và Phương đều chọn cách từ bỏ bản thân. Phương không thực hiện hẹn hò để giải phóng mình mà là để tra tấn chính mình. Nàng cho rằng mình đã hư hỏng và phải trả giá cho những gì đã làm. Phương ngấm đòn và không còn thách thức xã hội như khi mười bảy tuổi, mà đã thấm nhuần luật chơi và tự đàn áp bản thân. Với Kiều, những lời nói như 'Mười lăm năm bấy nhiêu lần/ Làm gương cho khách hồng quần thử soi, quyên sinh hay nương nhờ cửa Phật, đem tình cầm sắt đổi sang cầm cờ...' cũng là những biểu đạt khác nhau về sự từ bỏ bản thân. Bi kịch của Kiều và Phương làm sáng tỏ cách xã hội nam quyền vận hành và thống trị trong suốt nhiều thế kỉ: nó tách riêng những người nữ dám thách thức hệ thống, tra tấn họ về cả thể xác lẫn tinh thần tới khi họ đầu hàng, quy thuộc tư tưởng thống trị của đàn ông và quên đi bản sắc của chính mình.
Theo Văn nghệ Quân đội
