Bí mật văn hóa độc đáo của cộng đồng người Pu Péo tại Bắc Mê - Hà Giang

2.1 Cuộc sống của người Pu Péo ở Bắc Mê - Hà Giang

Người Pu Péo chủ yếu làm nghề thủ công truyền thống như dệt, mộc, tre đan, làm ngói, chăn nuôi... Con trâu, con bò được xem như là tài sản quý giá, không chỉ là phương tiện cày ruộng mà còn là vốn tích lũy.

Lương thực chính của người Pu Péo là lúa, gạo và mèn mén. Nhà được xây hướng về phía Nam hoặc Đông Nam, thường nằm dưới chân đồi. Trước khi xây nhà, người ta thường đào một hố nhỏ giữa khu đất, bỏ vài hạt ngũ cốc vào và úp một cái bát lên. Nếu sau ba ngày hạt vẫn còn nguyên thì nơi đó được coi là lựa chọn lý tưởng để xây nhà.

Nhà của người Pu Péo thường có một cửa chính và một cửa phụ ở gian bếp. Bếp thường chia làm hai phần: một phần dành cho bếp thờ tổ tiên gọi là “bếp thiêng”, phần còn lại dùng để nấu ăn hàng ngày. Trên bàn thờ tổ tiên thường đặt một ấm đồng để đun nước, mỗi ngày chỉ nấu nước một lần và nằm ở phía đông căn nhà.

2.2 Văn hóa cộng đồng của người Pu Péo

Người Pu Péo được biết đến với những chiếc trống đồng từ thời xa xưa, nhưng hiện nay văn hóa này đã suy tàn và không còn được sử dụng trong các lễ hội. Một số lễ hội như lễ cúng Thần Rừng vẫn tồn tại và một số vật dụng như ấn đồng, nồi đồng, chậu đồng hay đầu sư tử khắc bằng đá vẫn phổ biến trong các gia đình.

Trong mối quan hệ gia đình, dòng họ và làng bản, người Pu Péo không tập trung vào việc hình thành khu vực riêng mà thường sống gần gũi với các dân tộc khác. Mặc dù có lịch sử định cư lâu đời nhưng bản làng của họ thường phân tán, bao gồm từ 5 đến 7 hộ. Điều này cho thấy tính cố kết làng xã của người Pu Péo không cao.

Tuy nhiên, mối quan hệ trong dòng họ của người Pu Péo ở Bắc Mê - Hà Giang rất gắn kết, dựa vào huyết thống của người cha để kết nối với người thân. Các dòng họ phổ biến của người Pu Péo như Củng, Tráng, Lù, Lèng, Vàng, Thào, Chúng, Lùng, Pủ, Pề... Mô hình gia đình của họ thường là một vợ một chồng, có thể chung sống từ 2-3 thế hệ, trong đó người cha là người trụ cột và nắm giữ quyền quyết định trong gia đình.

Tuy nhiên, dân tộc Pu Péo chấp nhận hôn nhân cận huyết giữa anh em ruột, con cháu của chị em ruột. Ví dụ, con trai của chị hoặc em gái có thể kết hôn với con gái của anh em ruột. Tuy nhiên, con trai của anh em ruột không thể kết hôn với con gái của chị em ruột. Nếu vợ mất, chồng có thể lấy chị hoặc em gái của vợ, nhưng không được phép hai anh em ruột kết hôn với nhau. Một số thực tiễn như hôn ép, tảo hôn để duy trì “nội hôn tộc người” đã bị hạn chế bởi sự can thiệp của nhà nước nhằm thay đổi quan niệm và tập quán của dân tộc thiểu số.

2.3 Tín ngưỡng của người Pu Péo

Người Pu Péo tin vào sự tồn tại của ba thế giới. Ngoài thế giới vật chất, còn có thế giới của các thần linh và người trời. Thế giới thứ ba là nơi sinh sống của những người tí hon, chỉ bằng ngón tay. Thời gian ở thế giới vật chất và hai thế giới kia luôn diễn ra ngược nhau.

Trong truyền thuyết, vật linh thiêng của người Pu Péo là quả bầu - vật đã cứu sống tổ tiên của họ. Khi thực hiện nghi lễ, người thầy cúng thường cầm trên tay một quả bầu để thể hiện lòng thành kính.

2.4 Trang phục của người Pu Péo

Trang phục nữ của người Pu Péo ở Bắc Mê - Hà Giang không có nhiều hoa văn phức tạp, rực rỡ như dân tộc Lô Lô hay mang màu sắc nổi bật như dân tộc Mông, Dao... Màu đỏ và xanh là hai màu chủ đạo trong trang phục và hoa văn.

Người Pu Péo tin rằng màu đỏ biểu hiện cho người đàn ông và cũng là sự tôn trọng của phụ nữ đối với người cha, người chồng, người làm trụ cột trong gia đình. Màu đỏ luôn được ưu tiên trong việc may trang phục. Màu xanh thì đại diện cho phụ nữ, là sự nhẹ nhàng và tinh tế.

Tiết tóc của phụ nữ là dấu hiệu cho biết họ đã kết hôn hay chưa. Thiếu nữ thường buội tóc quanh đầu, đội vành khăn màu tím sậm. Còn thiếu phụ thì buội tóc phía trước trán, có giắt thêm một cái lược gỗ phía trên, lược cong như hai chiếc sừng. Trong các dịp lễ tết, thiếu phụ cũng có thể đội khăn màu sắc sặc sỡ để tiếp đón khách, với các hoa văn xen kẽ.

Ngoài ra, người Pu Péo ở Bắc Mê - Hà Giang thường đeo trang sức bằng bạc, phối hợp với trang phục truyền thống. Trên trang sức thường có những hoa văn đặc trưng của văn hóa dân tộc. Phụ nữ Pu Péo còn sử dụng hạt cườm màu sắc, mài nhẵn từ kim loại để tạo ra những vòng tay, dây chuyền, nhẫn đẹp mắt.

Trái ngược với trang phục phụ nữ, trang phục nam của người Pu Péo được thiết kế đơn giản. Đàn ông Pu Péo thường mặc áo màu chàm hoặc xanh kết hợp với quần đen. Áo dài đến gần đầu gối, vạt trước áo ngắn hơn vạt sau khoảng 15cm, có cúc cài ở bên sườn và dưới vai. Tay áo rộng rãi để dễ dàng làm việc.

Đó là một số thông tin về người Pu Péo ở Bắc Mê - Hà Giang. Mặc dù không đông đúc nhưng văn hóa của họ vẫn đóng góp quan trọng cho cộng đồng dân tộc thiểu số tại Hà Giang và văn hóa truyền thống của Việt Nam nói chung.

Tuyết Trịnh

Nguồn: Tổng hợp