Việc dạy trẻ nói là một phần quan trọng của sự phát triển. Nhưng ngày nay, tình trạng trẻ chậm nói trở nên phổ biến, gây lo lắng cho bậc phụ huynh. Có những em bé thậm chí không thể giao tiếp, không biểu đạt nhu cầu hay tâm trạng của mình. Vậy làm thế nào để giúp trẻ chậm nói?

Trẻ chậm nói là tình trạng phát triển kỹ năng ngôn ngữ chậm so với các trẻ bình thường. Nó có thể đơn giản hoặc đi kèm với thiếu thính giác hoặc là kết quả của các vấn đề về phát triển não hay vấn đề thần kinh tiềm ẩn. Hiện nay, có 3 dạng chậm nói bao gồm:

• Chậm nói đơn giản;
• Chậm nói do vấn đề phát triển não bộ;
• Chậm nói do vấn đề cơ miệng hoặc lưỡi.

Để luyện nói cho trẻ chậm nói, cha mẹ cần tìm hiểu và giải quyết nguyên nhân. Bé có thể chậm nói vì lý do tâm lý hoặc thực thể:

• Nguyên nhân thực thể: Bao gồm các vấn đề với cơ quan phát âm (như tai, mũi, họng, lưỡi) hoặc cơ quan chỉ huy ngôn ngữ (như các vấn đề với não bộ, dị tật bẩm sinh, viêm màng não...);
• Nguyên nhân tâm lý: Trẻ có thể trải qua sốc tâm lý hoặc do cha mẹ không quan tâm, không dạy trẻ nói. Ngược lại, sự cưng chiều có thể khiến bé chậm nói, lười nói.

Để giúp trẻ chậm nói, cha mẹ cần xác định nguyên nhân và thúc đẩy quá trình luyện nói phù hợp với lứa tuổi và cấp độ ngôn ngữ tự nhiên của bé.

Việc dạy trẻ nói nên bắt đầu càng sớm càng tốt, vì não bộ phát triển nhanh nhất trong giai đoạn dưới 3 tuổi. Sau đó, quá trình này chậm lại từ 3 - 6 tuổi. Đối với trẻ từ 6 tuổi trở lên, luyện nói có hiệu quả giảm đi đáng kể.

3.1. Tăng cường giao tiếp với con

Cách giúp trẻ chậm nói hiệu quả nhất là tăng cường giao tiếp với con, dành thời gian trò chuyện ngay cả khi bé chưa nói được. Đối với trẻ sơ sinh, cha mẹ có thể dạy bé nói bằng cách sử dụng âm thanh đơn giản như ba, má... và từ đó, bé sẽ bắt chước. Hãy kiên nhẫn, lặp lại các âm thanh nhiều lần để khuyến khích bé phát âm.

Đối với trẻ lớn hơn, khi giao tiếp hãy nói chậm, rõ ràng. Hạn chế nói ngọng để tránh khó khăn khi bé bắt chước. Kết hợp ngôn ngữ hình thể và động tác tay, thường xuyên nói chuyện với con ở mọi nơi.

3.2. Giải thích hành động của cha mẹ

Làm thế nào để giúp trẻ chậm nói? Một cách hiệu quả là giải thích những gì cha mẹ đang làm. Hành động này giúp trẻ nâng cao vốn từ, hiểu rõ mối quan hệ giữa đồ vật và từ ngữ. Bằng cách kiên trì và lặp lại mỗi ngày, cha mẹ sẽ thấy hiệu quả trong việc dạy bé nói.

3.3. Để con giải quyết vấn đề

Trẻ chậm nói có thể gặp khó khăn khi sử dụng lời nói, nhưng họ có thể truyền đạt ý kiến bằng thái độ, cử chỉ và ngôn ngữ cơ thể. Vì vậy, khi bé muốn làm gì, hãy để con tự giải quyết. Hạn chế sự giúp đỡ để kích thích trẻ nói chuyện.

3.4. Không bắt chước lời nói của trẻ

Ở giai đoạn dạy bé nói, hầu hết trẻ sẽ phát âm không đúng, không chuẩn, thậm chí nói ngọng hay lắp điệu. Việc quan trọng là cha mẹ không nên bắt chước cách nói của con, tránh tạo ra thói quen sai, khó sửa sau này.

3.5. Tạo môi trường tốt cho việc dạy bé nói

Thiết bị điện tử như điện thoại, máy tính bảng không thể dạy bé nói. Thay vào đó, những đứa trẻ cùng độ tuổi là những người "thầy" tốt nhất để giúp bé nói nhiều hơn. Cha mẹ nên tạo điều kiện để con gặp gỡ, trò chuyện, giao tiếp với bạn bè cùng trang lứa bằng cách đưa bé đến trường, để bé chơi với bạn cùng khu phố... Sự tiếp xúc này giúp trẻ trở nên tự tin, sẵn sàng, không nhút nhát và tạo nhiều cơ hội để dạy bé nói.

3.6. Đọc sách cho con nghe

Làm thế nào để trẻ chậm nói? Một trong những cách dạy trẻ nói tốt nhất là đọc sách. Cha mẹ có thể đọc sách, truyện tranh hoặc thậm chí là đọc thơ để bé quen với từ ngữ mới, vần điệu mới và giúp con hiểu rõ cách người lớn giao tiếp với nhau hơn.

3.7. Hát cho con nghe

Hát cho bé nghe thường xuyên, đặc biệt là những bài hát thiếu nhi được xem là cách dạy bé nói đơn giản, hiệu quả và được nhiều chuyên gia khuyến khích. Biện pháp này giúp con biết thêm từ mới, học các nhịp điệu vui tươi của bài hát và giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn.

4.1. Trẻ chậm nói do vấn đề thính lực

Nếu bé chậm nói do vấn đề thính lực bất thường, cha mẹ không cần quá lo lắng. Trước 5 tuổi, trẻ hoàn toàn có thể điều trị phẫu thuật và kết quả thường rất tích cực. Trong trường hợp xấu nhất khi trẻ không thể nghe được hoặc không thể chữa trị, máy trợ thính có thể được sử dụng để hỗ trợ.

4.2. Trẻ chậm nói do vấn đề não bộ bất thường

Nếu nguyên nhân khiến trẻ chậm nói liên quan đến vấn đề não bộ bất thường đảm nhận vai trò trong ngôn ngữ, cha mẹ cần tìm hiểu các phương pháp điều trị tác động tích cực vào những khu vực này.

4.3. Trẻ chậm nói do chế độ ăn uống

Cha mẹ muốn dạy bé nói đôi khi phải xem xét chế độ dinh dưỡng của con. Để phát triển khả năng giao tiếp, chế độ ăn của bé cần đảm bảo cung cấp đủ các nhóm chất dinh dưỡng, đặc biệt là vitamin và nguyên tố vi lượng quan trọng cho sự phát triển của não.

Trong nhiều trường hợp, trẻ chậm nói là do chế độ ăn hàng ngày không cung cấp đủ dưỡng chất cần thiết hoặc do trẻ ăn ít, hấp thụ kém thức ăn. Để đạt được kết quả cao trong việc dạy bé nói, cha mẹ cần bổ sung các chất còn thiếu vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày của con.

4.5. Chậm nói do yếu tố tâm lý

Đây là một trong những nguyên nhân khiến trẻ chậm nói. Để giải đáp câu hỏi làm thế nào để giúp trẻ chậm nói, cha mẹ cần áp dụng các phương pháp điều trị theo sự hướng dẫn của bác sĩ tâm lý. Đồng thời, dành thời gian quan tâm, chăm sóc mà vẫn để bé tự lập những công việc trong khả năng và từ đó tạo điều kiện tích cực cho con phát triển ngôn ngữ.

4.5. Trẻ chậm nói do tự kỷ

Trong trường hợp trẻ không giao tiếp được vì hội chứng tự kỷ, cha mẹ không chỉ tập trung vào lời nói mà còn phải biết cách tiếp cận trẻ thông qua các trò chơi để tăng cường sự chú ý, hỗ trợ bé bắt chước âm thanh và lời nói. Phương pháp này giúp trẻ tự kỷ xây dựng lại cơ sở giao tiếp và duy trì nó ổn định.

5.1. Tầm quan trọng của cha mẹ trong việc phát triển ngôn ngữ

Cha mẹ đóng vai trò quan trọng nhất, quyết định thành công của quá trình luyện nói cho trẻ chậm nói. Chính vì vậy, từ khi làm cha mẹ, chúng ta cần khuyến khích con nói ngay từ khi có khả năng. Hãy dành thời gian để trò chuyện, kết hợp với việc đọc sách, truyện cho con nghe.

5.2. Hạn chế gượng ép

Điều quan trọng là không nên ép buộc trẻ nói chuyện nếu bé không muốn, thay vào đó hãy khen ngợi và khuyến khích khi trẻ phát âm một từ nào đó. Cha mẹ cũng không nên xem nhẹ mỗi khi con muốn nói chuyện, hãy tập trung và lắng nghe để bé có thời gian chuẩn bị cho những từ ngữ sắp nói.

• Nhận biết dấu hiệu cảnh báo trẻ chậm nói
• Khắc phục vấn đề rối loạn ngôn ngữ ở trẻ em
• Bé 4 tuổi chỉ nói được một số từ đơn giản, ít giao tiếp với người khác là bị làm sao?