Bình luận về đoạn thơ sau trong bài thơ Tây Tiến: 'Tây Tiến đoàn binh... chẳng tiếc đời xanh'

Bình luận về đoạn thơ sau trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng: 'Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc... Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh'

Bài văn mẫu Bình luận về đoạn thơ sau trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng: 'Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc... Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh'

Bài viết

Những tác phẩm thơ xuất sắc thường tạo ra những trạng thái cảm xúc và thẩm mỹ đặc biệt, thậm chí tạo nên nhiều cuộc tranh luận xoay quanh từng từ ngữ, hình ảnh hay tình cảm. Tây Tiến của Quang Dũng chính là một trong những bài thơ như vậy. Sau hơn nửa thế kỷ, Tây Tiến không chỉ tồn tại mà còn sống động và phong phú. Trong lòng các nhà thơ, Tây Tiến là một thời kỳ đáng nhớ, để yêu thương và nhớ mãi. Nhớ những kí ức của những chiến binh trong những ngày chiến đấu và sống cùng đoàn quân, nhớ vẻ hung dữ và hùng vĩ của rừng núi Tây Bắc, nhớ những ngày tháng gian khổ khi hành quân, nhớ những ký ức đẹp và những khoảnh khắc ấm áp khi nghỉ chân tại làng quê, những tình cảm thân thiết với quân dân... Nếu ở hai đoạn đầu của bài thơ, người đọc tiếp cận với hình ảnh người lính một cách gián tiếp, đoạn thứ ba trực tiếp vẽ nên bức tranh chân dung của người lính Tây Tiến:

Tây Tiến đoàn binh không tóc mọc
Quân xanh màu lá dữ oai hùng
Mắt trừng gửi mộng vượt biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Rải rác biên cương nơi đất xa xôi
Chiến trường đi không tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếc chăn, anh trở về đất
Sông Mã hòa mình trong khúc độc hành.

Khi ấy, bên cạnh Quang Dũng, còn những gương mặt quen thuộc như bác sĩ Phạm Ngọc Khuê, đại đội trưởng - nhạc sĩ Như Trang, nhà thơ Trần Lê Văn... Họ đều là những người con Hà Thành trẻ trung. Binh đoàn Tây Tiến chủ yếu là thanh niên trí thức Hà Nội (từ các trường: Sư phạm, Bưởi, Thăng Long, Văn Lang...). Họ không chỉ mang theo tinh thần 'Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh' mà còn những nét hào hoa, thanh lịch của người Tràng An. Dù cuộc sống chiến đấu khắc nghiệt, thiếu thốn, lính Tây Tiến vẫn giữ vững niềm vui, sự sôi nổi, tình yêu đời và ước mơ. Tố chất người Tràng An nhen nhóm trong họ máu, trong tâm hồn, là một chàng trai tài năng (thơ, tranh, nhạc...), đồng thời là đại đội trưởng xuất sắc của binh đoàn Tây Tiến. Quang Dũng đã thành công rực rỡ khi vẽ nên chân dung người lính Tây Tiến, mang đến cho người đọc những trạng thái cảm xúc và thẩm mỹ đặc biệt về những chiến sĩ hào hùng, lẫy lừng. Hình tượng người lính trong thơ Quang Dũng không chỉ như những chiến phủ hùng vĩ trong văn hóa cổ, mà còn giống những anh hùng Vệ dứt áo lên đường, hào hoa không kém.

Trong thời kỳ chống Pháp, thơ về quân nhân thường miêu tả những người nông dân mặc áo lính với vẻ đẹp giản dị, mộc mạc.

Cùng với đó, Đồng chí của Chính Hữu, Cá nước của Tố Hữu, đều khắc họa hình ảnh người lính 'chân quê'.

Áo rách vai anh
Quần tôi miếng vá đôi
Miệng cười giá buốt
Chân không đôi giày...

(Đồng chí - Chính Hữu)

Hình ảnh người lính trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng vừa mang đặc điểm độc đáo vừa được diễn đạt theo bút pháp tinh tế. Sử dụng bút pháp lãng mạn và tận dụng tinh thần bi tráng dựa trên kí ức (nỗi nhớ), Quang Dũng đã khắc họa một tượng đài thơ về người lính Tây Tiến.

Đó là bức tranh chân dung hùng vĩ, oai hùng:

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Một số quan điểm cho rằng đây là biểu tượng tinh tế của sự độc đáo. Ngược lại, có ý kiến cho rằng hình ảnh 'đoàn binh không tóc' và 'dữ oai hùm' không chân thực, thậm chí làm cho hình ảnh anh bộ đội chống Pháp trở nên 'kỳ quái'. Nhận định như vậy không đúng với bản chất của bút pháp lãng mạn và chưa đầy đủ hiểu biết về thực tế cuộc kháng chiến. Thực tế chiến đấu chống Pháp không chỉ là những anh bộ đội 'lá ngụy trang reo với gió đèo', mà còn có những 'anh vệ trọc' nổi tiếng một thời. Do đó, hình ảnh 'đoàn binh không mọc tóc', 'quân xanh màu lá', 'dữ oai hùm' là một phản ánh chân thực và cũng là sản phẩm của cảm nhận và bút pháp lãng mạn.

'Đoàn binh không mọc tóc' là hình ảnh đoàn quân mất tóc, hậu quả của những cơn sốt rét rừng hoặc chống chọi với 'rừng thiêng nước độc'; 'quân xanh màu lá' đề cập đến da xanh như tảo lá - kết quả của những cơn sốt rét rừng, đầy đau đớn và khốn khó; tuy nhiên, đoàn quân vẫn toát lên vẻ 'dữ oai hùm', tức là vẫn hung dữ như hổ rừng xanh. Đây là một cách so sánh với anh hùng theo kiểu cổ điển thay vì 'làm xấu đi hình ảnh anh bộ đội' như một số người có thể nghĩ.

Âm hưởng của đoạn thơ là hào hùng khi nhấn mạnh tính oai vệ của 'đoàn binh'. Cách miêu tả người lính Tây Tiến khiến ta nhớ đến câu thơ của Phạm Ngũ Lão thời Trần, mô tả người anh hùng với 'hào khí Đông A':

Hoành sóc giang sơn cá kỉ thu
Tam quân tỉ hổ khí thôn ngưu

(Múa giáo non sông đã nhiều mùa
Ba quân khí mạnh nuốt trôi bò).

Vẻ đẹp của dòng thơ nằm ở tinh thần bi tráng mạnh mẽ của đoàn binh Tây Tiến, một vẻ đẹp hòa quyện giữa truyền thống âm vang và tinh thần hiện đại, là sự gặp gỡ giữa chiến binh xưa và lính cụ Hồ ngày nay.

Hai dòng thơ tiếp theo vẽ nên một hình ảnh sống động về tâm hồn của những chiến sĩ Tây Tiến:

Đêm về mắt trừng gửi mộng xa biên giới
Hà Nội dáng kiều thơm quyến rũ.

'Hai dòng thơ như giam giữ cả hai thế giới' (Vũ Quần Phương), 'hòa mình vào giai điệu độc tấu của chàng trai Hà Nội' (Đặng Anh Đào) vừa mạnh mẽ vừa lôi cuốn. Hình ảnh 'đôi mắt trừng' thể hiện ý chí kiên quyết của ngọn lửa chiến đấu bảo vệ biên cương, đồng thời là biểu tượng cho hoài bão và khát vọng ghi công, lòng căm thù của người Tây Tiến. Trong những thời kỳ khốc liệt của cuộc chiến, những chiến sĩ vẫn giữ cho tâm hồn những hình ảnh dịu dàng, thân thiện: 'Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm'. Chiến tranh có thể tàn bạo, nhưng không thể xóa nhòa vẻ đẹp hào hoa của những chàng trai Hà Thành. Những khoảnh khắc mơ mộng vẫn tồn tại trong tâm hồn lính. Có một thời, Tây Tiến được gọi là 'đất mộng', 'đất buồn', bởi những bài thơ như thế này. Nhưng thực chất, câu thơ chỉ là cách diễn đạt vẻ đẹp tinh tế của tâm hồn người lính Tây Tiến. Nguyễn Đình Thi cũng đã biểu lộ thành công sự đau lòng này trong bài thơ Đất nước:

Những đêm dài trên đường quân nung nấu
Bỗng chốc nhớ mắt người yêu.

Khác với kỷ niệm của lính trong thơ của Nguyễn Đình Thi và các nhà thơ khác, Quang Dũng chọn cách thể hiện tình cảm của lính qua giấc mơ, làm cho nỗi nhớ trở nên lãng mạn như tâm hồn của họ vậy. Giấc mơ là nguồn động viên tinh thần. Đẹp lịch lãm và hào hoa!

Khi nói đến chiến tranh, khi nói đến cuộc sống của lính, không thể không nhắc đến cái chết. Quang Dũng không tránh khỏi chủ đề này và thể hiện theo cách riêng:

Rải rác biên cương, mồ viễn xứ
Chiến trường, họ đi, chẳng hối tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu, hình ảnh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành

Chất 'tráng sĩ ca' được thể hiện một cách hào hùng và bi tráng. Nhà thơ mượn ý thơ cổ (Chinh phụ ngâm) nhưng tình cảm lại rất đặc sắc. Ba từ 'mồ viền xứ' gửi đi cảm xúc buồn thầm lặng - sự hy sinh âm thầm của những chiến sĩ vô danh. Ý nghĩa của câu thơ mở ra lớn: 'rải rác' khắp nơi trên 'biên cương', những ngôi mộ 'viễn xứ' không có hoa, không có hương thơm, lạnh lẽo, cô đơn. Bức tranh chiến trường trở nên buồn tẻ nếu nhìn nhận bi quan. Nhưng tâm hồn thơ Quang Dũng mỗi khi chạm vào nỗi đau luôn được nâng đỡ bởi lý tưởng cao cả. Câu thơ tiếp theo như một sức mạnh vô hình đưa câu trước lên tầm cao. 'Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh'. Bi thương trở nên bi tráng. Với tinh thần hi sinh, tự nguyện, họ đã đền đáp cho một lý tưởng cao quý nhất trong đời. Họ ngã xuống với lòng thanh thản, không tiếc nuối, cái chết như được coi nhẹ tựa như lông hồng nhẹ.

Viết về chiến tranh, nhiều nhà thơ tránh né cái chết. Quang Dũng thì đối mặt với cái chết như một hiện thực tất yếu của cuộc chiến. Cái chết của những người lính qua con mắt thơ Quang Dũng rất hùng tráng mà không hề giả mạo. Bi tráng của câu thơ là sự khẳng định vững chắc cho tinh thần sống của một thế hệ cha anh trong những năm đau thương chống Pháp: 'Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh'. Sự kiên quyết của một dân tộc chỉ thật sự hiểu được thông qua những dòng thơ của Quang Dũng.

Hai câu sau vẫn giữ nguyên chủ đề về cái chết trong bối cảnh sử thi hào hùng đó:

Chiếc áo bào thay cho chiếc chiếu, hình ảnh trở về với quê hương
Dòng sông Mã gầm lên khúc ca độc đáo.

Sự thật đau lòng là: những người lính hi sinh trên con đường hành quân vẫn thiếu mất chiếc chiếu ấm áp. Bằng con mắt của thơ, Quang Dũng bảo vệ đồng đội bằng chiếc áo bào lịch sự. 'Áo bào' kết hợp từ 'áo vải' và 'chiến bào' tạo nên sự kết hợp giữa giản dị và sang trọng. Đây là cách thể hiện tình cảm, lòng yêu thương, làm đẹp cho cái chết của những người lính. Người lính nằm xuống với chiếc chiến bào đỏ rực trong bức tranh hào quang của những chiến binh lâu dài. 'Áo bào thay chiếu anh về đất'. Câu thơ chứa đựng một ca ngợi mạnh mẽ. Không có từ nào thích hợp hơn từ 'về đất' trong bài thơ này. 'Về đất' không chỉ là biểu tượng của sự hi sinh, mà còn là sự quý trọng, tôn trọng của đồng đội ở lại. 'Về đất' là sự liên kết với tâm hồn đất nước, trở nên bất tử bên cạnh sự sống mãi của sông núi và đất đai. Dòng sông Mã hòa lên 'khúc độc hành' dữ dội, là lễ tiễn đưa hương hồn người chiến sĩ với bi thương, tôn kính. Sự mất mát đau thương như đang tích tụ, vang lên qua âm thanh mạnh mẽ của dòng sông Mã. Những chiến binh đã hy sinh để đất nước trỗi nên với thơ, với nhạc, và cùng với thiên nhiên, hồn họ vẫn hát mãi khúc quân hành.

Phần đặc sắc của đoạn thơ không chỉ là sự đối lập trong thủ pháp mà còn bắt nguồn từ sự sáng tạo trong từ ngữ, đặc biệt là ở các động từ. Vũ Quần Phương nhận xét: 'Năng lực sáng tạo trong tình cảm thơ của Quang Dũng thường được thể hiện qua các động từ'. Động từ 'gầm' trong câu thơ tạo nên âm hưởng đặc sắc, vang mãi như tiếng gầm của núi Tây Bắc và hồn hồn trong tâm trí độc giả. Điều này kết hợp với các từ Hán - Việt (biên cương, viễn xứ, chiến trường, áo bào, sông Mã, khúc độc hành) để đưa người đọc vào không gian truyền thống, trang trọng. Tất cả những kỹ thuật nghệ thuật đó góp phần làm nổi bật sự kết hợp của bi thương và hùng vĩ, tạo nên phẩm chất bi tráng trong bức tượng cao quý về người lính Tây Tiến.

Đoạn thơ này mang tính chất tinh tế nhất trong khúc độc hành Tây Tiến. Bi tráng đã tạo nên một tượng đài độc đáo về người lính Tây Tiến. Mặc dù đoạn thơ khép lại, nhưng âm hưởng của Tây Tiến vẫn còn vang mãi cả trong núi rừng và qua thời gian.

Sau khi thảo luận về đoạn thơ cuối trong bài thơ Tây Tiến: 'Tây Tiến đoàn binh... chẳng tiếc đời xanh', các bạn có thể tiếp tục phân tích nội dung cuối bài thơ Tây Tiến hoặc tham khảo Vẻ đẹp hùng vĩ của hình tượng người lính trong bài thơ Tây Tiến để củng cố thông tin đã học.