Bộ gõ tiếng Việt

Bộ gõ tiếng Việt là phần mềm hỗ trợ việc soạn thảo văn bản bằng tiếng Việt trên máy tính, yêu cầu cài đặt phông chữ Quốc ngữ trên thiết bị. Các bộ gõ khác nhau có thể hỗ trợ nhiều bảng mã và kiểu gõ khác nhau. Mỗi bảng mã quy định cách hiển thị chữ và mỗi kiểu gõ quy định cách nhập dấu qua các tổ hợp phím khác nhau.

Phân loại

• Unicode: là bộ mã quốc tế được thiết kế để làm chuẩn cho tất cả các ngôn ngữ trên thế giới, bao gồm cả các ngôn ngữ có ký tự tượng hình phức tạp như tiếng Trung với chữ Hán,... Nhờ tính ưu việt đó, Unicode dần thay thế các bộ mã truyền thống như ISO 8859 và được hỗ trợ trên nhiều phần mềm và ứng dụng hiện nay.

Trước đây, do những khó khăn kỹ thuật, nhiều bảng mã tiếng Việt không tương thích với nhau. Sau khi Unicode được áp dụng rộng rãi, chuẩn tiếng Việt đã được đồng bộ hóa thành một hệ thống thống nhất.

• VISCII: (viết tắt của VIetnamese Standard Code for Information Interchange) là bảng mã được nhóm Viet-Std phát triển vào năm 1992 để gõ tiếng Việt. Bảng mã này thay thế các ký tự ít phổ biến hoặc ký tự của ngôn ngữ khác bằng các ký tự chữ Quốc ngữ có dấu. Trước đây, VISCII được sử dụng trên nhiều hệ điều hành như MS-DOS, Windows, Unix, Mac OS,...
• TCVN3: Bảng mã cũ của Việt Nam. Các font chữ theo bảng mã này có tên bắt đầu bằng .Vn, với mỗi font có hai loại thường và hoa (font hoa kết thúc bằng H). Ví dụ: .VnTime, .VNSouthernH. Hiện nay, TCVN đã yêu cầu sử dụng font Unicode trong soạn thảo văn bản.
• VNI: Bảng mã được công ty VNI (Vietnam-International) cấp phép. Các font chữ của bảng mã VNI có tên bắt đầu bằng VNI-, chẳng hạn như VNI-Times.

Unicode, TCVN3 và VNI là ba bảng mã phổ biến nhất, bên cạnh đó còn có các bảng mã khác như BK HCM, Vietware, VIQR... Tổng cộng có khoảng 14 bảng mã tiếng Việt khác nhau.

Kiểu gõ tiếng Việt

Có nhiều phương pháp gõ dấu thanh trên máy tính, trong đó ba kiểu phổ biến nhất là VIQR, VNI và Telex:

Telex là kiểu gõ được ưa chuộng nhất nhờ vào việc các phím tạo dấu chỉ quanh các phím chữ cái, giúp thao tác nhanh hơn với phạm vi gõ hẹp. Tuy nhiên, nhược điểm là khi người dùng cần gõ nhiều từ tiếng Anh liên tiếp, việc đổi bộ gõ thường xuyên có thể gây khó chịu vì dễ sinh dấu không mong muốn.

VNI có nhược điểm là sử dụng các phím số để gõ dấu, dẫn đến phạm vi gõ rộng hơn và tốc độ gõ chậm hơn so với Telex. Tuy nhiên, ưu điểm của VNI là các phím tạo dấu không nằm trên các phím chữ cái, giúp việc gõ song song tiếng Anh và tiếng Việt trở nên dễ dàng hơn mà không cần đổi bộ gõ. Điều này rất phù hợp với lập trình viên Việt Nam, người cần sử dụng tiếng Anh để viết code và tiếng Việt để gõ văn bản trong các ứng dụng hoặc website mà không phải thay đổi bộ gõ liên tục.

Các bộ gõ tiếng Việt

Trên các hệ điều hành

Các ứng dụng này có thể là phần mềm độc lập chạy trên hệ điều hành hoặc tích hợp vào các phần mềm như Microsoft Office.

Từ bản cập nhật tháng 5 năm 2019 của Windows 10 (phiên bản 19H1, số hiệu 1903), bộ gõ tiếng Việt tích hợp trong hệ điều hành Windows chính thức hỗ trợ hai kiểu gõ Telex và VNI. Người dùng có thể cài đặt bộ gõ tiếng Việt bằng các bước sau:

1. Vào Settings (Cài đặt) → Time & Language (Thời gian & Ngôn ngữ) → Language (Ngôn ngữ).
2. Trong phần 'Preferred Languages' (Ngôn ngữ ưa thích), chọn 'Add a language' (Thêm ngôn ngữ) và tìm Vietnamese (Tiếng Việt). Windows cung cấp 3 kiểu bàn phím: Vietnamese Telex (kiểu Telex), Vietnamese Number Key-based (kiểu VNI) và Vietnamese QWERTY.

Trước khi hai kiểu gõ Telex và VNI được tích hợp vào bộ gõ tiếng Việt của Windows, người dùng phải cài thêm bộ gõ của bên thứ ba để sử dụng hai kiểu gõ này.

• WinVNKey được phát triển bởi nhóm TriChlor tại Hoa Kỳ từ năm 1992, ban đầu chỉ hỗ trợ bảng mã VISCII. Từ phiên bản 4.x.x trở đi, TS Ngô Đình Học đã nâng cấp WinVNKey thành bộ gõ đa ngữ, hỗ trợ nhiều ngôn ngữ ngoài tiếng Việt như tiếng Hán, chữ Nôm. Hiện bộ gõ không còn được phát triển.
• Vietkey do Đặng Minh Tuấn phát triển, trước đây được cài đặt phổ biến trên nhiều máy tính mà không cần bản quyền. Vietkey đã ngừng phát triển từ năm 2004.
• UniKey, phát triển bởi Phạm Kim Long, hiện nay là phần mềm miễn phí, mã nguồn đóng (chỉ phiên bản cũ v3.6 là mã nguồn mở cho mục đích học tập). UniKey hỗ trợ nhiều bảng mã và kiểu gõ tiếng Việt, nổi bật với tính gọn nhẹ và không cần cài đặt sau khi dự án Vietkey kết thúc.
• GoTiengViet do Trần Kỳ Nam phát triển.
• VPSKeys, sáng chế của Hội Chuyên gia Việt Nam (Vietnamese Professional Society), hiện đã ngừng phát triển.
• EVKey do Lâm Quang Minh phát triển, là mã nguồn mở dựa trên UniKey. Bộ gõ này được khen ngợi vì sửa lỗi gõ trên Chrome và loại trừ các chương trình không cần gõ tiếng Việt. Tác giả liên tục cập nhật và sửa lỗi.
• OpenKey của Mai Vũ Tuyên, mã nguồn mở công bố tại Github, được xây dựng lại dựa trên mã nguồn mở của UniKey, hỗ trợ macOS và Windows với các bản cập nhật thường xuyên và hoàn toàn miễn phí.

• x-unikey là phiên bản UniKey dành cho Linux do tác giả Phạm Kim Long phát triển, hiện đã ngừng phát triển. Bộ gõ UniKey cũng có các phiên bản cho các công cụ như IBus, SCIM, Fcitx với các tên gọi ibus-unikey (đã ngừng phát triển), scim-unikey (đã ngừng phát triển), fcitx-unikey (hiện chỉ bảo trì, không phát triển thêm tính năng mới, khuyến khích dùng fcitx5-unikey). Trong số đó, ibus-unikey được nhiều hệ điều hành Linux chọn làm bộ gõ tiếng Việt mặc định.
• xvnkb là bộ gõ tiếng Việt cho trình quản lý cửa sổ X trên Linux, hiện đã không còn được duy trì.
• GoTiengViet của Trần Kỳ Nam, hiện không còn hoạt động.
• BoGoEngine của Bogo Team, bao gồm ibus-bogo và fcitx-bogo, là bộ gõ được đánh giá cao nhờ cơ chế gõ không cần chỉnh sửa trước, mang lại trải nghiệm tương tự như Unikey trên Windows. Tuy nhiên, nhóm phát triển hiện không còn bảo trì, dẫn đến nhiều lỗi chưa được khắc phục.
• ibus-bamboo do Luong Thanh Lam phát triển, là phiên bản fork từ Ibus-Teni của openhoangnc (đã dừng phát triển), đã phát triển độc lập và cải thiện một số vấn đề còn tồn tại của ibus-unikey. Các tác giả cũng tích cực tiếp nhận phản hồi và sửa lỗi.
• fcitx5-unikey là mã nguồn mở dựa trên X-Unikey, hiện đang được dự án Fcitx phát triển, hoạt động khá ổn định. Các tác giả liên tục nhận phản hồi và cập nhật sửa lỗi. Đối với các distro không dùng systemd (systemd-free), người dùng cần thêm script khởi tạo dbus-launch khi khởi động fcitx5.
• fcitx5-bamboo dựa trên BambooEngine của Luong Thanh Lam, hiện đang được dự án Fcitx phát triển và hoạt động tương đối tốt. Các tác giả cũng tích cực tiếp nhận phản hồi và sửa lỗi thường xuyên. Đối với các distro không dùng systemd (systemd-free), người dùng cần thêm script khởi tạo dbus-launch khi khởi động fcitx5.
• ibus-m17n, fcitx5-m17n và ibus-typing-booster được phát triển dựa trên thư viện m17n hỗ trợ tiếng Việt với các kiểu gõ VNI, TELEX và VIQR. Bộ gõ này cũng hỗ trợ gõ chữ Hán và chữ Nôm cho người Việt.

• GoTiengViet của Trần Kỳ Nam có hai phiên bản: một miễn phí và một trả phí.
• NAKL là bộ gõ tiếng Việt mã nguồn mở, đã ngừng phát triển.
• OpenKey của Mai Vũ Tuyên, là mã nguồn mở hoàn toàn mới dành cho macOS, thường xuyên được cập nhật và hoàn toàn miễn phí.
• EVkey của Lâm Quang Minh

• Android: Gboard của Google (tích hợp sẵn trên Android) hoặc các bàn phím mặc định của nhà sản xuất điện thoại như Samsung Keyboard (dành cho dòng Samsung Galaxy) hỗ trợ kiểu gõ Telex. Samsung Keyboard hỗ trợ VNI nhưng Gboard thì không, nên nếu sử dụng điện thoại không phải Samsung Galaxy và muốn gõ kiểu VNI, có thể cần cài thêm ứng dụng gõ từ bên thứ ba nếu bộ gõ mặc định không hỗ trợ.
• iOS: Từ phiên bản 8, iOS cho phép cài đặt các bộ gõ từ bên thứ ba. Bàn phím mặc định của iOS hỗ trợ kiểu gõ TELEX, do đó nếu muốn gõ kiểu VNI, người dùng cần cài thêm ứng dụng như Laban Key.
• Windows Phone: Windows Phone 8 trở lên hỗ trợ cả hai kiểu gõ TELEX và VNI.

Trên Web

Đây là các ứng dụng hoạt động trên nền Web. Vì được tích hợp bằng JavaScript vào các trang Web, hiệu suất của các bộ gõ này phụ thuộc vào trình duyệt. Hiện tại, các bộ gõ này đều tương thích với các trình duyệt phổ biến như Internet Explorer, Opera, Mozilla Firefox, Google Chrome, Microsoft Edge...

• MViet (còn gọi là Em Việt) là bộ gõ tiếng Việt đầu tiên trên Web có tính năng ghi nhớ cách bỏ dấu, cho phép người dùng tùy chỉnh chế độ bỏ dấu theo sở thích cá nhân. Do Phạm Sơn và cộng sự phát triển.
• VietTyping là bộ gõ tiếng Việt dành cho Web ra đời rất sớm. VietTyping được biết đến vì tính linh hoạt của nó, chỉ cần một file JavaScript để hoạt động. Sau này, VietTyping còn có thể chạy kèm một số tập tin bổ sung tính năng và là một phần của trình soạn thảo tiếng Việt trên Web Typetool.
• VietUNI là bộ gõ tiếng Việt cho Web có mặt khá sớm, được phát triển bởi Tran Anh Tuan theo nhu cầu của Hội sinh viên Việt Nam tại Đức cho trang Web avys.de (hiện không còn hoạt động). VietUNI đã được chia sẻ cho cộng đồng, nhưng hiện tại ít được sử dụng do không còn được phát triển và ít linh hoạt hơn so với các công cụ khác.
• AVIM, do Đặng Trần Hiếu phát triển từ năm 2004, ban đầu mang tên HIM, là một trong những bộ gõ tiếng Việt nổi bật nhất nhờ vào việc nâng cấp và cải tiến liên tục.
• Mudim (MUDzot's Input Method) do Mudzot phát triển dựa trên bộ gõ CHIM của MrChuoi. Mudim tổng hợp nhiều ưu điểm của các bộ gõ trước đó, có tính tương thích cao và dễ cài đặt, đồng thời mang lại sự tiện lợi cho người dùng trang web. Mudim được phát hành dưới giấy phép GPL.
• Các bộ gõ như AVIM, CHIM, và Mudim cũng hoạt động dưới dạng phần mở rộng cho trình duyệt Mozilla Firefox.

Chú thích

Liên kết ngoài