'Cá hay thép': Làm sao xã hội sụp đổ vì những quyết định?

Trong chương 15 của cuốn sách 'Sụp đổ', Jared Diamond, một trong những nhà tri thức hàng đầu hiện nay, đã đặt ra vấn đề về sự phê phán từ phía các doanh nghiệp đối với các nhà bảo vệ môi trường, người thường bỏ qua và không quan tâm đến thực tế kinh doanh, không quan tâm đến ý kiến của cư dân địa phương và chính phủ về việc làm và phát triển, đặt vấn đề về việc ưu tiên bảo vệ chim chóc hơn việc bảo vệ con người, và không tôn trọng các doanh nghiệp…

Bìa sách 'Sụp đổ' - Tiếng Anh là Collapse

Liệu lợi nhuận kinh doanh và bảo vệ môi trường có luôn luôn đối lập? Thực hành 'Chọn cá hay chọn thép' đúng hay không?

Kim cương, thông qua sự sáng suốt của nhà bác học và lòng dũng cảm, đã đi qua nhiều lục địa, đã nghiên cứu hàng nghìn tài liệu về các xã hội cổ đại và hiện đại, để khẳng định rằng tổn thất môi trường là nguyên nhân quan trọng nhất trong tất cả các sụp đổ mà các nền văn minh phải đối mặt.

Quan trọng hơn, không có sự lựa chọn giữa 'cá' hay 'thép', chỉ có việc chúng ta học từ những bài học sụp đổ của các nền văn minh cũ để tiếp tục tồn tại trên 'hòn đảo' trái đất này. Bởi vì “Sự tương đồng giữa đảo Phục Sinh và thế giới hiện đại rõ ràng đến đáng sợ,” như ông viết. Nếu hàng ngàn người sống trên đảo Phục Sinh với chỉ là đá và sức mạnh cơ bắp của họ đã đủ để phá hủy môi trường của họ và từ đó phá hủy xã hội của họ, thì làm sao hàng tỷ người với công nghệ kim loại và điện tử không thể gây ra tác hại nặng nề hơn?

Có lẽ hình ảnh về sự hoang phế của đảo Phục Sinh trong cuốn sách sẽ gợi nhớ đến sự kiện cá chết hàng loạt dọc theo bờ biển bốn tỉnh miền Trung. Và không bài học nào có thể bị lãng quên.

Tại đảo Phục Sinh ở phía Nam Thái Bình Dương thuộc Chile, có những tượng đá khổng lồ nổi tiếng trên thế giới, gọi là Miao, được những người Polynesia khai hoang xây dựng từ khoảng năm 1000-1100 sau Công nguyên. Ở đây có tới 397 tượng đá được điêu khắc với hình dạng như các thân nam không chân, tai dài, đa số có chiều cao từ 4,5 - 6 mét nhưng tượng lớn nhất có chiều cao lên đến 21 mét (cao hơn cả một tòa nhà năm tầng trung bình) và nặng từ 10-270 tấn.

Tượng đảo Phục Sinh

Khi nhà thám hiểm Jacob Reggeveen bước chân lên đảo này lần đầu vào năm 1772, ông viết: “Ban đầu từ xa, chúng tôi nhìn thấy đảo Phục Sinh như một đảo cát, vì chúng tôi tin rằng cát đã bao phủ lên những thảo nguyên, khiến cỏ khô héo, làm khô các loài thực vật khác, vì vẻ ngoài khô cằn của hòn đảo đã tạo ra ấn tượng đó là một vùng đất cằn cỗi và nghèo nàn”.

Tuy nhiên, những gì mà nhà thám hiểm thấy chỉ là dấu vết của một xã hội đã sụp đổ. Nguyên nhân của sự sụp đổ này là gì? Trớ trêu thay, chính những tượng đá khổng lồ làm cho đảo Phục Sinh trở nên nổi tiếng lại chính là lý do khiến nó sụp đổ. Để di chuyển và xây dựng những bức tượng kỳ vĩ như thế, các bộ tộc cạnh tranh với nhau để xem ai có thể xây dựng những tượng lớn nhất để chứng minh sức mạnh của mình, họ đã chặt hạ những cây cuối cùng để sử dụng chúng làm bàn di chuyển cho những bức tượng, vì lúc đó chưa có cần trục. Một sự sụp đổ không phải do núi lửa, khí hậu khắc nghiệt, hoặc dịch bệnh, mà do sự ngu ngốc của con người gây ra.

Jared Diamond, giáo sư địa lý tại Đại học California, Los Angeles (UCLA), tác giả của cuốn sách toàn cầu nổi tiếng “Súng, Vi trùng và Thép”, đưa ra giải thích về lý do một số nền văn minh thất bại trong cuốn sách “Sụp Đổ”, xuất bản tại Mỹ năm 2005. Diamond liệt kê 5 yếu tố dẫn đến sự diệt vong của một số xã hội lịch sử, bao gồm cả Maya cổ và Yacatan, người dân trên đảo Phục Sinh, Anasazi, vùng Lưỡi Liềm Trù Phú, Angor Wat, Đại Zimbabwe...

(1) Tổn hại môi trường.

(2) Thay đổi khí hậu, ví dụ như thời tiết lạnh hơn hoặc khô hơn.

(3) Mối quan hệ giữa xã hội và các bang địch.

(4) Mối quan hệ với các láng giềng thân thiện.

(5) Cách tập thể đối phó với các khó khăn về mặt chính trị, kinh tế, và xã hội.

Trong số 4 yếu tố đầu, mỗi cái có thể quan trọng hoặc không tùy thuộc vào từng trường hợp, nhưng yếu tố thứ 5 - cách mà xã hội phản ứng với vấn đề môi trường - luôn đóng vai trò quan trọng nhất, với những bằng chứng mạnh mẽ không chỉ trong quá khứ mà còn trong các xã hội hiện đại. Trong chương cuối cùng của cuốn sách dày gần 600 trang này, Jared Diamond đưa ra một số giải thích về tại sao một xã hội lại đưa ra quyết định tự hủy hoại chính mình. Hay như trường hợp đang gây tranh cãi hiện nay, tại sao chỉ khi cá chết hàng loạt, người dân Việt Nam mới bắt đầu suy nghĩ về lựa chọn “Chọn thép hay chọn tôm cá”.

Tác giả đề cập đến 4 lý do chính của việc tự hủy hoại này. Đầu tiên, xã hội không thể tiên liệu được vấn đề trước khi nó xuất hiện. Có nhiều lý do cho việc này. Thứ nhất, vì họ không có kinh nghiệm trước đó. Ví dụ, việc nhập cư cáo và thỏ của người Anh vào Úc vào những năm 1800 là một minh chứng rõ ràng về sự tác động từ các sinh vật ngoại lai đối với môi trường địa phương. “Lũ cáo săn và tiêu diệt nhiều loài động vật có vú bản địa của Australia mà trước đây chúng không gặp phải, trong khi thỏ phá hại nhiều loài thực vật dành cho chăn nuôi cừu và gia súc, cạnh tranh với các loài thú ăn cỏ bản địa và gây thiệt hại cho đất đai bằng việc đào hang”

Đó cũng là lý do khi đến Úc, bạn sẽ bị những nhân viên nhập cư hỏi liệu bạn mang theo bất kỳ loại thực vật hoặc động vật lạ nào có thể trở thành đe dọa khi phát triển và lan rộng ở môi trường tự nhiên. Một trong những nền văn minh vĩ đại nhất, nền văn minh Maya ở Copan, cũng không thể tiên liệu được rằng “việc phá rừng trên các dốc sẽ gây ra sự mòn trầm trọng của đất trên các dốc xuống đáy thung lũng”. Thậm chí khi có tiên liệu được, thảm họa vẫn xảy ra, vì chúng ta thường có khuynh hướng quên đi nhiều điều. Ví dụ, “vào những năm 1950, thành phố Tucson ở Arizona trải qua một đợt hạn hán nghiêm trọng khiến người dân lo lắng và hứa hẹn sẽ quản lý tốt hơn nguồn nước của mình, nhưng sau đó họ lại quay lại lối sống lãng phí nước như xây dựng sân golf và sử dụng nước tưới cho khu vườn.”

Trong trường hợp cá chết hàng loạt ở Hà Tĩnh, liệu những người có trách nhiệm có thể tiên liệu được trước vấn đề cá chết có thể do các chất cực độc từ nhà máy gang thép kia không?

Cá chết tại vùng biển Hà Tĩnh 

Một lý do khác góp phần vào việc quyết định tập thể thất bại là khi vấn đề xuất hiện, mọi người không nhận thức được nó khi nó đã trở thành hiện thực. Jared Diamond đã chỉ ra 3 nguyên nhân chính phổ biến. Thứ nhất, nguồn gốc của vấn đề thường rất khó nhận biết. Ví dụ, việc xác định nguyên nhân của cá chết ở đại dương là một vấn đề phức tạp.

Nguyên nhân thứ 2 có thể là “những người quản lý sống ở những nơi xa xôi, không tiếp cận trực tiếp với thực tế, một rủi ro thường gặp trong mọi xã hội hoặc doanh nghiệp lớn.” Lý do mà cộng đồng người cao New Guinea phát triển đến hiện tại là bởi vì mọi người trong thung lũng đều sống trực tiếp trong môi trường của họ, nên khi có bất kỳ thay đổi nào xảy ra, họ có khả năng nhận biết vấn đề của mình tốt hơn rất nhiều. Tình huống phổ biến nhất khiến xã hội không nhận ra vấn đề là nó diễn ra rất chậm, tích lũy dần theo thời gian. Nó không phát triển mạnh mẽ như một cơn bão, mà thay vào đó, tích tụ dần theo thời gian cho đến khi nó bùng nổ, như loạt cá chết hàng loạt trong các tỉnh hiện nay, thì mọi thứ đã quá muộn. Tâm lý học, não con người có những tính chất tiến hóa giúp họ nhận biết những thay đổi lớn, nhưng những thay đổi nhỏ, khó nhận biết như việc tích tụ dần từ các chất độc trong nước biển hay sự thay đổi từ từ của khí hậu trái đất thì gần như không được nhận biết bởi con người.

Để giải thích lý do tại sao người dân trên đảo Phục Sinh lại chặt hết cây cọ cuối cùng, Jared Diamond viết rằng: “Họ không ngu xuẩn đến vậy.” Có thể rừng đã thay đổi trong thời gian dài mà chúng ta không nhận ra. Dần dần, số lượng cây cọ trên đảo giảm đi và tầm quan trọng của chúng cũng giảm bớt. Khi cây cọ cuối cùng bị chặt, thì đã có rất ít người quan tâm. Ký ức về một rừng cọ quý giá đã bị lãng quên.

Nguyên nhân thứ ba cho sự sụp đổ là dù tiên liệu được, nhưng các xã hội không nỗ lực giải quyết vấn đề. Điều này thường xảy ra do xung đột lợi ích giữa các bên. Ví dụ, các công dân ở Montana phải chịu hậu quả của chính sách của bang khi chúng tạo điều kiện cho các công ty thu lợi từ việc làm ô nhiễm mà không lo lắng về hậu quả cho xã hội.

Năm 1971, tiểu bang Montana đã thông qua một luật, nhưng các công ty mỏ đã tìm cách lợi dụng và tránh trách nhiệm. Hậu quả là người dân Montana phải trả 500 triệu đô-la để làm sạch môi trường. Lãnh đạo của các công ty mỏ nhận ra rằng họ có thể tiết kiệm tiền và tăng lợi ích cá nhân bằng cách gây ra hỗn loạn và để lại mọi trách nhiệm cho xã hội.

Biển là của chúng ta, và mọi người cố gắng tận dụng lợi ích cá nhân từ nó. Nhưng nếu họ không làm, người khác sẽ làm. Và vì không ai quan tâm đến lợi ích chung, mọi người cố gắng lấy hết mức, dẫn đến sự suy thoái của môi trường và xã hội phụ thuộc vào nó. Đó là thông điệp liên tục trong lịch sử.

Một xung đột lợi ích khác xảy ra giữa các quyết định của lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh và lợi ích của người dân. Việc cấp phép cho Formosa thực hiện dự án đã gây hậu quả nặng nề cho ngư dân miền Trung. Quyền lực thường dẫn đến việc xem xét lợi ích cá nhân hơn lợi ích cộng đồng.

Trong các xã hội sống sót, nhóm thiểu số không thể tách biệt khỏi hậu quả của hành động. Ở Hà Lan, chính phủ đang hành động mạnh mẽ để bảo vệ môi trường vì hầu hết dân số sống dưới mực nước biển. Những quy hoạch đất đai ngớ ngẩn có thể gây nguy hiểm cho chính bản thân họ.

Tâm lý phủ nhận là hiện tượng phổ biến khi mọi người không muốn đối mặt với vấn đề và tỏ ra mình luôn đúng. Ví dụ, người sống gần đập ít lo sợ hơn người sống xa đập vì phủ nhận nguy cơ. Đây là hiện tượng tâm lý phủ nhận ở cả cá nhân và tập thể.

Phát ngôn của ông Hoàng Dương Tùng từ Tổng cục Môi trường: 'Cá chết không phải tự nhiên, có nguyên nhân. Tuy nhiên, việc xác định nguyên nhân là rất phức tạp, có thể do sức ép của âm thanh, sóng, hoặc động đất.'

Ví dụ tại Trung Quốc, sau thảm họa nổ nhà kho chứa hóa chất, hàng ngàn con cá chết trắng ở sông Hải Hà. Nguyên nhân là do ô nhiễm từ trước đến nay và nhiệt độ cao khiến mức ôxy giảm mạnh.

Sự thất bại của các quyết định tập thể thường đến khi họ cố gắng nhưng không thành công. Rừng bị chặt hết, đất bạc màu, đê vỡ, nước nhiễm độc, và mọi vấn đề đều nằm ngoài khả năng giải quyết. Như hội chứng Minamata ở Nhật Bản.

Sự kiện Minamata ở Nhật Bản đã gây ra khoảng 2200 người thiệt mạng.

Bất chấp cảnh báo từ dân cử và nhà bảo vệ môi trường, chính phủ đã bỏ qua việc xả thải không phù hợp từ nhà máy Chisso vào vịnh Minamata. Hóa chất này đã độc hại cho người dân và gây ra vụ Minamata. Tòa án Nhật Bản vẫn đang xử lý nhiều vụ kiện liên quan đến bệnh Minamata.

Theo Diamond, có bốn lý do chính khiến xã hội đưa ra các quyết định hại. Đầu tiên, họ không nhận ra vấn đề từ trước. Thứ hai, khi vấn đề xuất hiện, họ không biết cách giải quyết. Thứ ba, biết vấn đề nhưng không muốn giải quyết vì mâu thuẫn lợi ích. Và cuối cùng, khi mọi chuyện đã quá muộn, họ không thể giải quyết vấn đề.

Cuối chương 14 của cuốn sách Sụp đổ, Diamond vẫn kỳ vọng vào những nhà lãnh đạo tài ba và can đảm. Ông viết về những người đã ngăn chặn các thảm họa môi trường trước khi chúng trở nên nghiêm trọng. Những nhà lãnh đạo như vậy xứng đáng được ngưỡng mộ.

Từ những bài học này, Việt Nam có thể học được rằng những vấn đề cần được giải quyết kịp thời trước khi trở thành cuộc khủng hoảng. Như Diamond nói, người lãnh đạo cần phải nhận biết vấn đề và hành động mạnh mẽ để giải quyết chúng.

 Ga Đọc Mytour