Cá voi sát thủ đang thất thế trong cuộc đua thống trị biển cả với cá voi hoa tiêu?

Cá voi hoa tiêu, giống như cá voi sát thủ, là thành viên của họ cá heo. Loài này bao gồm hai loài còn tồn tại: cá voi hoa tiêu vây dài (Globicephala melas) và cá voi hoa tiêu vây ngắn (Globicephala macrorhynchus).

Cá voi hoa tiêu không chỉ không sợ cá voi sát thủ mà còn tấn công chúng nhờ sự đoàn kết và số lượng đông đảo của mình, ngược lại với nhiều loài động vật biển khác phải bỏ chạy khi gặp cá voi sát thủ.

Để hiểu rõ hơn về cá voi hoa tiêu, cần lưu ý rằng chúng là thành viên của họ cá heo và có hai loài tồn tại: cá voi hoa tiêu vây dài (Globicephala melas) và cá voi hoa tiêu vây ngắn (Globicephala macrorhynchus).

Cá voi hoa tiêu vây dài thường sống ở vùng nước lạnh của Bắc Đại Tây Dương và Nam Đại Tây Dương, trong khi cá voi hoa tiêu vây ngắn thích nghi với môi trường nhiệt đới và cận nhiệt đới ấm áp.

Giống như các loài cá voi khác như cá voi mõm khoằm và cá nhà táng, cá voi hoa tiêu là loài săn mồi chuyên nghiệp, thức ăn chính của chúng là các loài động vật chân đầu như mực, đặc biệt là mực khổng lồ Mesonychoteuthis hamilton.

Cá voi hoa tiêu là loài cá voi lớn và mạnh mẽ nhất trong họ cá heo sau cá voi sát thủ, với kích thước có thể lên đến hơn 7 mét. Chúng cũng có tính cách hung dữ và mạnh mẽ tương tự như cá voi sát thủ.

Mặc dù cá voi hoa tiêu không săn mồi là các động vật có vú trong biển, nhưng chúng lại ưu tiên tấn công những loài cá voi khác, đặc biệt là cá nhà táng - kẻ thù chính của chúng và thường là nạn nhân của những cuộc tấn công.

Cá voi hoa tiêu sở hữu tốc độ di chuyển nhanh, mặc dù chúng săn mồi tương tự như cá voi mõm khoằm và cá nhà táng, nhưng phương pháp săn mồi của chúng khác biệt. Thời gian lặn sâu khi săn mồi của cá voi hoa tiêu ngắn, chỉ khoảng 15 phút với tốc độ lặn trung bình 9m/s. Trong khi đó, cá nhà táng và cá voi mõm khoằm lặn chậm hơn với tốc độ chỉ 1-2m/s, nhưng lại có thời gian lặn kéo dài từ 30 phút đến một giờ.

Tốc độ di chuyển cao của cá voi hoa tiêu giúp chúng chọn lựa mồi đa dạng hơn, với kích thước mồi lớn hơn so với cá voi mõm khoằm. Điều này giúp cá voi hoa tiêu tự tin đối phó với cá voi sát thủ và được biết đến với tên gọi 'báo biển sâu'.

Tương tự như cá voi sát thủ, cá voi hoa tiêu sống theo hình thức xã hội và sống trong nhóm lớn, lớn hơn nhiều so với cá voi sát thủ. Nhóm cá voi hoa tiêu vây ngắn có từ 10 đến 30 cá thể, còn nhóm lớn nhất có thể lên đến vài trăm con. Nhóm cá voi hoa tiêu vây dài lớn hơn, từ 20 đến 100 con và có thể lớn nhất với hơn 1.000 con. Sự đoàn kết lớn này giúp chúng dám thách thức và đuổi đánh cá voi sát thủ.

Các cuộc tấn công của cá voi hoa tiêu chống lại cá voi sát thủ đã được ghi nhận ở nhiều khu vực khác nhau.

Ở eo biển Gibraltar, một nghiên cứu năm 2014 của De Stephanis và đồng nghiệp cho thấy cá voi sát thủ địa phương tránh xa cá voi hoa tiêu vây dài. Quần thể cá voi sát thủ ở đây ăn cá và ít gặp gỡ cá voi hoa tiêu.

Trong quá trình nghiên cứu kéo dài 3 năm, nhà nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 15 lần tương tác giữa cá voi sát thủ và cá voi hoa tiêu vây dài. Cá voi sát thủ thường chạy trốn khi gặp cá voi hoa tiêu và cuộc truy đuổi có thể kéo dài khoảng 30 phút. Kích thước nhóm trung bình của cá voi hoa tiêu trong cuộc tấn công là 27 con, trong khi cá voi sát thủ chỉ có trung bình 10 con trong nhóm bị truy đuổi.

Tại bờ biển Iceland, cá voi hoa tiêu vây dài cũng không ngần ngại tấn công cá voi sát thủ. Quần thể cá voi sát thủ ở đây chủ yếu ăn cá, đặc biệt là cá trích Đại Tây Dương, nhưng cũng săn mồi các loài động vật biển khác.

Khi nghe tiếng gọi của cá voi hoa tiêu, nhóm cá voi sát thủ thường rút lui lặng lẽ. Trong khi đó, cá voi hoa tiêu lại có phản ứng ngược lại khi nghe tiếng gọi của cá voi sát thủ. Nghiên cứu năm 2012 của Curé và đồng nghiệp chỉ ra rằng cá voi hoa tiêu địa phương không sợ tiếng gọi của cá voi sát thủ, thậm chí còn bị thu hút bởi tiếng gọi đó.

Tại Vịnh Bremer, điểm quan sát cá voi ở bờ biển tây nam Australia, những người theo dõi cũng đã ghi nhận nhiều trường hợp cá voi sát thủ bị cá voi hoa tiêu theo dõi.

Cá voi sát thủ địa phương ăn đa dạng, bao gồm cá lớn và mực. Trong một số trường hợp theo dõi, cá voi hoa tiêu địa phương đã được quan sát đuổi và tấn công cá voi sát thủ sau khi chúng thành công trong săn mồi.

Ví dụ, vào ngày 16 tháng 3 năm 2021, một nhóm 50-70 con cá voi sát thủ đã hợp lực để săn một con cá voi xanh non dài khoảng 16 mét. Trong quá trình này, dù có chưa đến 10 con cá voi hoa tiêu vây dài tiến đến, nhưng vì số lượng không đủ nên chúng không có ảnh hưởng đáng kể đến cá voi sát thủ.

Lý do mà cá voi hoa tiêu tấn công cá voi sát thủ đã đặt ra hai giả thuyết được nhiều người chấp nhận nhất.

Một trong những giả thuyết phổ biến là cá voi hoa tiêu tấn công cá voi sát thủ để loại bỏ các đối thủ cạnh tranh tiềm năng.

Cá voi hoa tiêu ưa thích ăn mực, trong khi cá voi sát thủ chủ yếu săn mồi cá và động vật có vú biển, tuy nhiên đôi khi cả hai loài này cũng có thể cạnh tranh thức ăn với nhau.

Tại Vịnh Bremer, đã ghi nhận nhiều trường hợp cá voi hoa tiêu tấn công cá voi sát thủ sau khi chúng bắt thành công một con mực khổng lồ. Ví dụ, vào ngày 16 tháng 2 năm 2021, sáu con cá voi sát thủ đã giết chết một con mực khổng lồ. Khi chúng mới bắt đầu ăn mực, hơn 100 con cá voi hoa tiêu vây dài đã xuất hiện và tấn công chúng.

Hành động này có lẽ là một hành vi tấn công nhằm loại bỏ sự cạnh tranh và chiếm đoạt thức ăn, tương tự như cách linh cẩu đốm trấn áp sư tử và chó rừng đánh hổ.

Một giả thuyết khác là cá voi hoa tiêu tấn công cá voi sát thủ để đối phó với động vật săn mồi, tương tự như cách cá voi lưng gù hành động.

Cá voi sát thủ thực sự là một mối đe dọa tiềm năng đối với cá voi hoa tiêu và là kẻ thù tự nhiên duy nhất của chúng ngoại trừ con người. Có nhiều báo cáo về việc cá voi sát thủ tấn công cá voi hoa tiêu vây dài ở Greenland, quần đảo Faroe và vùng đông bắc nước Mỹ, và đã ghi nhận ít nhất một trường hợp thành công. Cũng có nhiều tình huống nghi ngờ về việc cá voi sát thủ tấn công cá voi hoa tiêu vây ngắn tại Hawaii.

Khi đối mặt với cá voi sát thủ, cá voi hoa tiêu thường dựa vào số lượng để đẩy lùi các kẻ săn mồi tiềm năng. Điều này là một chiến lược chống lại động vật săn mồi và không phải là hiếm trong thế giới động vật xã hội. Ví dụ, bầy quạ thường tấn công chim săn mồi, bầy trâu rừng Châu Phi đối đầu với sư tử, và cá heo, sư tử biển, hải cẩu thường tấn công cá mập trắng lớn, tất cả là những hành động quấy rối tập thể đặc trưng.

Trong các trường hợp quấy rối tập thể, con vật yếu hơn không nhất thiết phải đánh bại được kẻ săn mồi tiềm năng mà chỉ cần tạo ra động lực đủ mạnh để đối phó và đẩy lui chúng. Vì vậy, yếu tố quan trọng của thành công trong hành vi quấy rối tập thể chính là số lượng, dựa trên sự đoàn kết và dũng cảm của toàn bộ nhóm.

Có thể thấy rằng cá voi hoa tiêu, mặc dù tấn công cá voi sát thủ, nhưng hành động này nhằm mục đích cạnh tranh thức ăn hoặc tự vệ. Tuy nhiên, việc kết luận rằng cá voi hoa tiêu đang thay thế cá voi sát thủ để trở thành loài trị vì đại dương là còn quá sớm.