'Các khuyết điểm gây tranh cãi trong một kiệt tác của Jared Diamond' - Sự Thay Đổi

Tôi thường đi du lịch và thấy chúng ở nhiều nơi: trong các hiệu sách ở sân bay, nơi mà các tác phẩm của Steven Pinker và Yuval Noah Harari (cả hai đều đã đề cử cuốn sách Sự Thay Đổi tới độc giả của họ), dĩ nhiên là cũng có Jared Diamond, chúng xứng đáng được chú ý tại các hiệu sách. Trong khi bay, tôi cũng nhận ra rằng một phần nhỏ độc giả thích đọc sách trong không gian yên tĩnh ở độ cao hơn 30,000 feet thường cũng thích tham khảo những cuốn sách được viết bởi một trí óc sắc bén như vậy. 

Diamond là giáo sư địa lý tại Đại học California, Los Angeles và là tác giả của một số tác phẩm nổi tiếng, trong đó có quyển sách từng giành giải Pulitzer như “Súng, vi trùng và thép”. Một số tác phẩm khác của ông đã được dịch sang tiếng Việt như Sụp đổ và Thế giới cho đến hôm qua. Nếu bạn quan tâm, bạn có thể tìm mua bộ 4 cuốn của tác giả Jared Diamond qua ấn phẩm của Omega+. Trong cuốn Biến động, Jared Diamond đã đề xuất một lý thuyết thú vị: Trong mỗi giai đoạn của cuộc sống, mỗi người đều phải trải qua những khủng hoảng cá nhân và con người phải thích nghi để sống sót. Liệu chúng ta có thể áp dụng những bài học từ cá nhân cho một quốc gia đang gặp khủng hoảng không? 

Câu hỏi nghiên cứu và tổng quan nội dung của tác phẩm

Tôi đã bị cuốn hút bởi tác phẩm này khi Jared Diamond đưa ra luận điểm rằng: cách mà mỗi cá nhân đối phó với khủng hoảng có thể đem lại cho quốc gia những bài học quan trọng. Từ góc độ tâm lý học, Diamond đã trình bày rằng: Chìa khóa để mỗi cá nhân vượt qua khủng hoảng là “thay đổi có chọn lọc”. Những người đã thành công trong việc vượt qua khủng hoảng thường tìm cách xác định và phân biệt vấn đề để hiểu rõ “những yếu điểm nào của họ đang giúp ích, những phần nào không còn cần thiết và phải thay đổi”. Tác giả đặt ra câu hỏi: “Điều này có áp dụng cho mọi quốc gia không?” và cố gắng kiểm chứng giả thuyết của mình bằng cách điều chỉnh các yếu tố có ảnh hưởng đến việc giải quyết khủng hoảng cá nhân so với khủng hoảng quốc gia. Một số yếu tố có thể dễ dàng diễn giải - trước hết, mỗi người phải chấp nhận thực tế rằng họ đang gặp khủng hoảng, và các quốc gia cũng phải đồng thuận về lo ngại của họ. Tương tự như vậy, nếu mỗi cá nhân khi gặp khủng hoảng đều tìm kiếm sự giúp đỡ từ bạn bè, thì các quốc gia cũng nên tìm kiếm sự hỗ trợ tài chính từ các đồng minh. Jared Diamond đưa ra luận điểm về sự phù hợp của khung nghiên cứu này với sự thật lịch sử của các quốc gia.

Dựa trên các nghiên cứu trường hợp, Diamond đã xác định phương pháp nghiên cứu thích hợp. Cụ thể, thông qua việc quan sát Phần Lan, Nhật Bản, Chile, Indonesia, Đức, Úc và Mỹ trong những thời điểm quan trọng trong lịch sử của họ. Tác giả đã đánh giá hành động của họ dựa trên 12 tiêu chí cốt lõi. Trong thời kỳ Minh Trị của Nhật Bản, họ đã cố gắng tích hợp với thế giới rộng lớn hơn trong khi vẫn giữ vững các giá trị cơ bản của mình, và họ đã “tiếp nhận nhiều yếu tố của phương Tây nhưng sửa đổi chúng để phù hợp với văn hoá Nhật Bản”. Sau Thế chiến II, Đức đã chịu trách nhiệm hoàn toàn với hành động của mình và do đó đã thích nghi thành công. Trong khi đó, Mỹ, vì đã xem thường bài học từ các quốc gia khác, nên phải tự mình vật lộn để giải quyết rắc rối của mình.

Sau mỗi chương, qua từng giai đoạn lịch sử, Jared Diamond thường dừng lại một chút để đặt ra một số câu hỏi về các biến số khác như “làm sao để cuộc khủng hoảng của Indonesia phù hợp với lý thuyết của chúng ta?”. Điều này là một câu chuyện to lớn. Lý thuyết là điểm khởi đầu của các câu hỏi và mọi thứ rơi vào đúng vị trí của nó. Hiếm khi chúng ta thấy một cá nhân được miêu tả một cách toàn diện khi vấn đề được nhìn từ góc độ của một lý thuyết nhất định. Bởi vì góc nhìn và lý thuyết mà chúng ta chọn, câu chuyện mà chúng ta học về từng quốc gia thường chỉ phản ánh một phần của sự thật về quốc gia đó từ một góc nhìn đã được tiên định trước. Ví dụ, khi nói đến các quốc gia có phân biệt chủng tộc, chúng ta thường chỉ nhớ đến sự bất công mà quên đi rằng đó không phải là tất cả về quốc gia đó. 

Không lâu sau đó, tôi nhận ra một sai sót đầu tiên, nó nằm ở trang thứ 10. Và sau đó, những sai sót lớn hơn xuất hiện. Sai sót trong quá trình tổng hợp, các điểm mù và những lỗi xuất hiện khiến tôi cảm thấy nghi ngờ về quá trình xuất bản. Tôi cũng tự hỏi tại sao chỉ có một số người phải chịu gánh nặng quá lớn, thậm chí là phải gánh vác lý thuyết về mọi thứ trên thế giới này. 

Case study và các sai sót trong lập luận của Jared Diamond?

Diamond đã nhầm về năm kêu gọi trưng cầu Brexit. Ông tuyên bố rằng dưới thời của Tổng thống Ronald Reagan, “chính phủ không bao giờ đóng cửa”. Tuy nhiên, đã có một số trường hợp phải đóng cửa. Ông cho rằng “luật bóng đá của Úc đã được người Úc phát minh ra và không có nơi nào khác chơi trò này”. Tuy nhiên, trò chơi này đã được chơi ở nhiều quốc gia khác, như sân vận động quốc gia Nauru, hoặc Trung Quốc, Canada, Pháp, Nhật, Ai-len và Mỹ, theo như Liên đoàn Bóng đá Úc. 

Diamond cho biết một vụ tấn công khủng bố vào năm 1976 tại Washington, D.C. nhằm vào một cựu quan chức Chile là 'một trong những trường hợp duy nhất được biết đến về việc một kẻ khủng bố nước ngoài giết một công dân Mỹ trên đất Mỹ - cho đến khi vụ tấn công Tháp Thương mại Thế giới vào năm 2001. Tuyên bố này thực sự đã coi thường vụ ném bom vào Trung tâm Thương mại Thế giới vào năm 1993 khi làm 6 người chết”. Tác giả gọi Lý Quang Diệu là “Thủ tướng của Singapore” mặc dù ông ấy đã không còn là Thủ tướng nữa và thậm chí ông ấy đã qua đời. 

Tóm lại: “hoo boy” (1 từ lóng dùng để diễn tả các cảm xúc mạnh mẽ, nhưng thường là tiêu cực). Diamond nói rằng trong Thế chiến II, người dân Phần Lan khi đối mặt với sự hiếu chiến từ phía Liên Xô, đã đồng lòng từ chối bất kỳ thỏa thuận nào khác. Cả quốc gia đều đồng lòng! Chúng ta thấy một ví dụ khác về sự nhất trí xã hội tại Úc, “những người dân Úc tranh luận về Hiến pháp Liên bang đã chỉ ra và tranh luận với nhau về rất nhiều vấn đề nhưng cũng đồng lòng với nhau rằng nên trục xuất các chủng tộc không phải da trắng ra khỏi đất nước Úc”. Nhưng thực tế, họ cũng tranh luận về vấn đề này từ một góc độ khác, Andrew Inglis Clark, Tổng chưởng lý bang Tasmania, đã cố gắng đưa phiên bản đã được chỉnh sửa của Đạo luật Thứ 14 vào Hiến pháp Mỹ, cấm phân biệt chủng tộc và kỳ thị, vào nghị viện nhưng không thành công.  

Khi nói về việc nước Đức tự do hơn về mặt xã hội, Diamond nói rằng “ ở Đức không đánh đập trẻ em, thực tế là hành vi này đã bị cấm”. Nhưng một nhà tư tưởng thực sự sẽ cảm thấy bối rối giữa việc luật pháp đã được thông qua và việc thực hiện nó. Một tổ chức theo dõi hiệu lực của các luật cho biết các luật được ban hành đã giảm đi các vấn đề mà nó nghiêm cấm, nhưng không khiến cho vấn đề đó hoàn toàn biến mất. Đọc sách của Diamond cũng là để hiểu rõ hơn: cách mà người Chile được nhận biết như thế nào (với châu Âu và Mỹ, không phải là Mỹ Latinh) và cách mà tất cả những người Indonesia coi bản sắc riêng của họ là điều hiển nhiên (ngoại trừ một số nhóm ly khai).

Đôi khi cuốn sách dường như được viết từ “một cái giếng đã cạn kiệt” bởi những nghiên cứu suốt đời thay vì những sự kiện mới nhất. Ví dụ, Diamond nói với chúng ta rằng người Mỹ có xu hướng di chuyển rất nhiều và họ dường như khác biệt so với những người di chuyển ít hơn. Có lẽ tác giả không biết về các số liệu mới nhất, chứng minh điều ngược lại với quan điểm của ông: “ngày càng ít người Mỹ di chuyển để tìm việc làm tốt hơn trên toàn quốc”, theo NPR, trích dẫn từ nghiên cứu của Cục điều tra dân số chỉ ra số lượng người Mỹ di chuyển trong một năm đã giảm một nửa kể từ những năm 1940. 

Có nhiều sai lầm tương tự như vậy mà tôi không thể kể hết, nhưng không thể xem việc này là việc tìm xem có gì sai sai. Những sai lầm này quan trọng vì chúng là bản chất của cuốn sách. Nếu chúng tôi không thể tin bạn vì những lỗi nhỏ, thì làm sao chúng tôi có thể tin tưởng tác giả của một tác phẩm lớn, với những tuyên bố lớn và khó kiểm tra? Sự chấm dứt chính sách của Úc đối với người da trắng là “kết quả của 5 lý do”. (không phải 4, không phải 6, hoặc một điều gì đó mà bạn liệt kê một cách ngẫu nhiên). Tình yêu mà người Phần Lan dành cho ngôn ngữ của họ là động lực khiến họ sẵn lòng chiến đấu và hy sinh cho quê hương của họ. Về việc Nhật Bản sạch sẽ chính là do “trẻ em Nhật được dạy cách vệ sinh và dọn dẹp sạch sẽ” (không phải vậy, theo một khảo sát nhanh, Tokyo đã chi 3,9% ngân sách của họ cho vấn đề sức khỏe và vệ sinh công cộng, bằng 1,9% ngân sách năm 2018 của New York cho Sở Vệ sinh của họ).

Trong khi “Biến động” được trích dẫn nhiều ở phần cuối, nhưng hiếm khi thấy trích dẫn từ những cuốn sách khác. Tác giả dường như thích trích dẫn các câu nói của mình hơn. “Tại sao người Nhật lại theo đuổi lập trường này? Người bạn Nhật Bản của tôi đề xuất 3 lý giải sau đây.” Đó là cách mà quyển sách dẫn dắt chúng ta đi theo luồng lập luận của nó. Hoặc anh ấy sẽ mô tả rằng “những người bạn người Chile của tôi đã mô tả cuộc đảo chính ở quê hương họ năm 1973 là điều tất yếu”. Câu hỏi đầu tiên xuất hiện trong đầu tôi là tại sao chúng tôi phải mua sách để đọc những giả thuyết được đặt ra một cách tùy tiện từ họ? Thứ hai, làm thế nào mà chúng ta có thể chứng minh rằng một cuộc đảo chính là điều tất yếu? Khi nói về những điều này, ý tác giả có phải là những câu chuyện này, những nhận xét này chính xác đến mức không có sự sai sót nào?

Khi nói về những người bạn của mình, tôi biết rất nhiều tác giả trẻ là phụ nữ hoặc người da màu, họ rất thông minh, thận trọng, chỉnh chu và khá là chân thật, họ rất khao khát được xuất bản sách với những nhà xuất bản uy tín - và ai biết được rằng trong sâu thẳm tâm trí của họ, họ nghĩ rằng nếu họ viết một cách trung thực như vậy, thì sự nghiệp của họ đã kết thúc từ trước khi bắt đầu.

Đây cũng là một vấn đề mang tính hệ thống. Đã đến lúc những người làm việc trong lĩnh vực sách phi hư cấu phải xác minh dữ liệu một cách chuyên nghiệp là điều không thể phủ nhận với việc xuất bản như quảng cáo, marketing và thiết kế bìa, chi phí của nhà xuất bản hơn là chi phí chia sẻ cho tác giả, những người sẽ dùng tiền của họ cho việc chăm sóc sức khỏe. Trong thời đại của những dòng tweet, số phận của những cuốn sách không thể nào giống như những dòng tweet dù thế nào đi nữa. Sách sẽ có một vị trí riêng biệt, nhưng phải là vị trí cao hơn.

Những vấn đề xã hội ở các quốc gia.

Một vấn đề vẫn còn tồn tại trong quyển “Biến động” mà không thể sử dụng phương pháp fact- checking để giải quyết, nhưng may mắn thay, nó lại được sửa chữa qua thế giới của những con chữ. Mãi cho đến gần đây, trong cuộc sống của người Mỹ, cả trong thơ văn Mỹ, đều có bối cảnh nhất định là người da trắng hoặc nam giới. Hiện nay, rất nhiều bài viết đã phá bỏ sự mặc định này và làm phức tạp hóa vấn đề. “Biến động” đã nhắc nhở chúng ta rằng tại sao việc này lại quan trọng.

Khi Diamond miêu tả “các giá trị xã hội mang tính bình đẳng cao” như là một nét đặc trưng “không hề thay đổi” ở Úc mặc dù đã có một chương của quyển sách nói về lịch sử phân biệt chủng tộc của đất nước này từng được hợp pháp hóa, tác giả đang sử dụng chủ nghĩa quân bình chỉ áp dụng cho người da trắng.

Tôi cảm thấy khá khó chịu khi đọc đến cuối sách, Diamond miêu tả một buổi chiều với hai người bạn là nữ của mình, một người trong số họ có tâm lý lạc quan đến mức “ngây thơ” ở những năm tháng của tuổi 20, một người khác với sự sâu sắc ở độ tuổi 70.

Diamond nói với chúng ta rằng bản thảo được đánh máy bởi người khác, ông ấy nhờ vợ và thư ký của mình sử dụng máy tính để làm việc này và tác giả trung thành với niềm tin rằng trò chơi điện tử rất “cô độc”.

Tác giả bài viết Anand Giridharadas | The New York Times

* Bài viết thể hiện quan điểm và góc nhìn cá nhân của tác giả. Mytour đăng tải ý kiến của độc giả về một cuốn sách nhưng không nhất thiết phải đồng tình với quan điểm đó. Mong các bạn đọc bài với tinh thần mở cửa.