Cách nhận biết triệu chứng suyễn ở trẻ em

Chú ý xem bé có nhắc gì đến việc khó thở không. Một đứa trẻ đủ lớn và trước đó đã từng trải qua cơn suyễn có thể nhận biết khi sắp lên cơn. Nếu bé nói với bạn rằng 'con không thở được' hoặc cảm thấy khó thở, bạn cần phải lắng nghe và kiểm tra ngay. Trong giai đoạn đầu của cơn suyễn, bé thường có dấu hiệu như ho khạc và khó thở, tuy nhiên, những triệu chứng này không xuất hiện trong giai đoạn nặng.

Nghiêm túc xem xét triệu chứng đau ngực. Các trẻ bị suyễn thường phàn nàn về đau ngực hoặc cảm giác khó chịu ở khu vực ngực. Đau ngực là một biểu hiện phổ biến khi trẻ bị suyễn vì sự thu hẹp của đường thở dẫn đến áp lực trong ngực tăng cao. Đồng thời, do đường thở bị thu hẹp nên âm thanh hơi thở cũng sẽ nhỏ hơn.

Nhận biết các hạn chế của trẻ nhỏ. Trẻ em nhỏ tuổi hoặc chưa từng trải qua cơn suyễn có thể không miêu tả hoặc không nhắc đến các triệu chứng như khó thở hoặc đau ngực. Thay vào đó, chúng thường cảm thấy lo sợ và mô tả mơ hồ về cảm giác của mình: 'Con cảm thấy kỳ lạ' hoặc 'Con ốm'. Việc quan sát kỹ lưỡng trẻ em bị suyễn là cần thiết để phát hiện các dấu hiệu như hơi thở nhanh và khò khè. Không nên cho rằng trẻ không bị suyễn chỉ vì chúng không phàn nàn về khó thở hoặc đau ngực.

Đánh giá tình trạng hô hấp. Trẻ sơ sinh và nhỏ tuổi (dưới 6 tuổi) có tốc độ trao đổi chất nhanh, vì vậy tần số hô hấp cũng cao hơn. Trẻ nhỏ ở độ tuổi này không thể miêu tả được triệu chứng bệnh một cách chính xác, vì vậy bạn cần quan sát kỹ hô hấp của chúng. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về tình trạng hô hấp của bé, bạn cần kiểm tra kỹ hơn các triệu chứng khác. Tần số hô hấp trung bình ở độ tuổi này có sự biến động rất lớn, nhưng một số con số tham khảo như sau:

• Trẻ sơ sinh (dưới 1 tuổi): 30-60 lần/phút
• Trẻ mới biết đi (1-3 tuổi): 24-40 lần/phút
• Trẻ đi mẫu giáo (3-6 tuổi): 22-34 lần/phút

Chú ý đến yếu tố môi trường. Hầu hết trẻ em bắt đầu phát triển các triệu chứng suyễn khi đạt 5 tuổi, khi chúng bắt đầu phản ứng tiêu cực với các yếu tố gây suyễn. Các yếu tố gây suyễn có thể là bất kỳ điều gì gây ra sự bùng phát của triệu chứng. Mỗi trẻ có thể phản ứng khác nhau với các yếu tố này, do đó, bạn cần chú ý đến những thứ có thể gây ra cơn suyễn, đặc biệt khi có dấu hiệu cho thấy cơn suyễn sắp đến. Một số yếu tố gây suyễn phổ biến bao gồm:

• Lông thú: Hãy thường xuyên lau chùi và hút bụi để loại bỏ lông thú.
• Mạt bụi: Sử dụng bọc nệm và áo gối để bảo vệ trẻ khỏi mạt bụi, thường xuyên giặt đồ giường và tránh sử dụng gối và chăn lông.
• Gián: Gián và phân của chúng là yếu tố gây suyễn phổ biến. Để xua đuổi gián, bạn cần giữ thức ăn và nguồn nước của chúng sạch sẽ, lau chùi thực phẩm vương vãi sau khi ăn và thường xuyên lau dọn nhà cửa. Hãy xem xét việc mua thiết bị kiểm soát côn trùng.
• Mốc: Mốc sinh ra do độ ẩm, bạn có thể sử dụng máy đo độ ẩm trong nhà và máy tạo ẩm để ngăn chặn sự hình thành của mốc.
• Khói: Khói từ thuốc lá hoặc củi đốt có thể kích thích cơn suyễn. Dù bạn có hút thuốc ở bên ngoài nhà nhưng hơi khói vẫn có thể dính vào quần áo và tóc, gây nguy hiểm cho trẻ.
• Một số loại thực phẩm: Trứng, sữa, đậu phộng, sản phẩm từ đậu nành, bột mì, cá, hải sản, xà lách và hoa quả tươi có thể gây ra cơn suyễn nếu trẻ bị dị ứng với chúng.
• Ô nhiễm không khí và thay đổi thời tiết cũng có thể làm tăng nguy cơ suyễn.

Quan sát hành vi của trẻ. Việc duy trì môi trường sạch sẽ không thể loại trừ hết các yếu tố gây ra suyễn. Khi trẻ trải qua các cảm xúc mạnh như buồn, vui, sợ hãi, vv, nguy cơ phát triển cơn suyễn cũng tăng cao. Tương tự, hoạt động vận động quá mức cũng có thể làm trẻ hết hơi và phải thở nhanh, sâu, dẫn đến sự phát triển của cơn suyễn.

Phương pháp điều trị nhiễm trùng đường hô hấp hiệu quả. Nhiễm trùng virus hoặc vi khuẩn ở đường hô hấp trên hoặc dưới đều có thể kích thích cơn suyễn. Nếu trẻ phát hiện biểu hiện của nhiễm trùng đường hô hấp, hãy đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi. Thuốc kháng sinh có thể được sử dụng để kiểm soát hoặc chữa trị nhiễm trùng, giúp trẻ phục hồi nhanh chóng hơn.

• Hãy nhớ rằng thuốc kháng sinh chỉ có hiệu quả đối với nhiễm trùng vi khuẩn. Đối với nhiễm trùng virus đường hô hấp, cần tiếp cận từ góc độ kiểm soát thay vì điều trị.

Phát hiện dấu hiệu của hô hấp nhanh. Bình thường, nhịp thở của người lớn không nhanh hơn 20 lần mỗi phút. Tuy nhiên, tần suất hô hấp của trẻ có thể nhanh hơn tùy thuộc vào độ tuổi. Hãy chú ý các dấu hiệu cho thấy trẻ thở nhanh hơn bình thường.

• Trẻ từ 6-12 tuổi thường thở 18-30 lần mỗi phút.
• Trẻ từ 12-18 tuổi thường thở 12-20 lần mỗi phút.

Quan sát xem trẻ có đang cố gắng thở không. Trẻ nhỏ thường sử dụng cơ hoành để thở khi bình thường. Tuy nhiên, trẻ mắc suyễn có thể phải sử dụng các cơ khác để hỗ trợ việc hít thở. Hãy tìm kiếm các dấu hiệu cho thấy cơ cổ, cơ ngực và cơ bụng của trẻ hoạt động nhiều hơn bình thường.

• Một đứa trẻ đang cố gắng thở thường sẽ cúi người xuống và chống tay lên đầu gối hoặc mặt bàn. Nếu bạn thấy tư thế này, có thể trẻ đang gặp khó khăn về hô hấp.

Lắng nghe tiếng thở khò khè. Trẻ mắc suyễn thường thở ra tạo ra tiếng rít nhỏ do không khí bị ép qua các đường hô hấp hẹp.

• Bạn có thể nghe thấy tiếng thở khò khè cả khi trẻ hít vào và thở ra, và lưu ý rằng khi trẻ bắt đầu cơn suyễn nhẹ hoặc khi cơn suyễn bắt đầu, bạn chỉ nghe tiếng khò khè khi trẻ thở ra.

Chú ý đến tiếng ho. Suyễn là nguyên nhân chính gây ra chứng ho mãn tính ở trẻ nhỏ. Ho khiến áp suất trong đường thở tăng cao và buộc đường dẫn này phải mở rộng ra để cho không khí lưu thông tốt hơn. Mặc dù việc ho làm cho việc thở trở nên dễ dàng hơn, nhưng đó lại là một triệu chứng của một vấn đề nghiêm trọng hơn. Trẻ thường ho khi cơ thể cố gắng loại bỏ các tác nhân môi trường, điều này cũng gây ra suyễn.

• Ho cũng có thể là dấu hiệu của một nhiễm trùng đường hô hấp, có thể kích thích sự phát triển của suyễn.
• Ho kéo dài vào ban đêm thường là dấu hiệu của suyễn nhẹ đến trung bình ở trẻ nhỏ, nhưng nếu ho liên tục trong thời gian dài, có thể bé đang trải qua một cơn suyễn nặng.

Phát hiện dấu hiệu co bóp. Co bóp là hiện tượng khi phần giữa hoặc dưới xương sườn hoặc xương đòn của trẻ biến dạng khi trẻ thở. Tình trạng này xảy ra khi cơ bắp phải làm việc mạnh mẽ hơn để hút không khí vào, nhưng không khí không đủ để điền vào không gian bên trong do đường thở bị nghẹt.

• Nếu co bóp chỉ diễn ra nhẹ, hãy đưa trẻ đến bác sĩ ngay lập tức. Nếu tình trạng nặng hơn, bạn cần đưa bé đi cấp cứu ngay.

Phát hiện dấu hiệu lỗ mũi mở rộng. Khi trẻ cố gắng thở, bạn có thể nhận thấy hai lỗ mũi của bé mở rộng hơn. Điều này là một dấu hiệu quan trọng để nhận biết suyễn ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Ở độ tuổi này, trẻ không thể nói ra các triệu chứng hoặc biểu hiện cúi người như trẻ lớn hơn.

Chú ý đến dấu hiệu “ngực đứng yên”. Nếu trẻ có dấu hiệu không thoải mái mặc dù không có tiếng thở khò khè, có thể đang xảy ra hiện tượng 'ngực đứng yên'. Đây là dấu hiệu của các trường hợp nặng khi đường thở quá nghẹt đến mức không có đủ không khí để tạo ra tiếng khò khè. Hãy đưa trẻ đi cấp cứu ngay lập tức. Trẻ có thể mất hơi sau khi thở và không đủ sức để loại bỏ khí cacbon, điều này có nghĩa là không có đủ ôxi cho cơ thể.

• Một dấu hiệu khác để nhận biết trẻ không nhận đủ ôxi và cần cấp cứu ngay là khi trẻ không thể nói được câu đúng.

Sử dụng lưu lượng đỉnh kế để đánh giá mức độ nặng của suyễn. Lưu lượng đỉnh kế là một thiết bị đơn giản dùng để đo lưu lượng thở ra tối đa (PEFR). Bạn nên đo lưu lượng này mỗi ngày để xác định giá trị PEFR bình thường của con bạn. Mọi giá trị đo không bình thường sẽ là dấu hiệu cảnh báo sớm giúp bạn dự đoán cơn suyễn. Giá trị bình thường của chỉ số PEFR phụ thuộc vào độ tuổi và chiều cao của trẻ; hãy nhờ bác sĩ hướng dẫn về giá trị của từng 'vùng' và các biện pháp cần thực hiện nếu con bạn nằm trong vùng màu đỏ hoặc vàng. Nhưng theo nguyên tắc chung:

• Chỉ số PEFR nằm trong khoảng 80-100% so với giá trị bình thường của thang PEFR cho biết sức khỏe ở trong 'vùng xanh' (nguy cơ suyễn thấp).
• Chỉ số PEFR nằm trong khoảng 50-80% so với giá trị bình thường của thang PEFR cho biết sức khỏe ở trong 'vùng vàng' (nguy cơ trung bình, tiếp tục theo dõi và chăm sóc theo hướng dẫn của bác sĩ).
• Dưới 50% so với giá trị bình thường của thang PEFR yêu cầu cho biết có nguy cơ cao mắc suyễn. Bé cần điều trị ngay lập tức và sau đó đưa vào bệnh viện.

Xem xét tổng thể vẻ ngoài. Trẻ khi lên cơn suyễn thường phải cố gắng thở, điều này có thể dễ nhận biết từ bề ngoài. Nếu bạn cảm thấy bé đang cố sức hít thở hoặc cảm thấy 'có điều gì không ổn', hãy tin vào trực giác của bạn. Đưa bé sử dụng thuốc hít hoặc các loại thuốc điều trị ngay lập tức được bác sĩ chỉ định và đưa bé đến bệnh viện ngay nếu cần thiết.

Chú ý đến dấu hiệu da xanh tái, lạnh và ẩm ướt. Khi trẻ lên cơn suyễn, cơ thể phải làm việc nhiều hơn để thở, do đó da thường sẽ tiết ra mồ hôi hoặc ẩm ướt. Thay vì có màu đỏ hoặc hồng do hoạt động, da có thể trở nên xanh tái hoặc trắng trong khi lên cơn suyễn. Máu thường có màu đỏ khi tiếp xúc với ôxi, nên nếu trẻ không nhận đủ ôxi, bạn sẽ không thấy màu hồng của máu.

Chú ý đến dấu hiệu da xanh. Nếu bạn nhận thấy da trẻ màu xanh hoặc môi và móng tay bắt đầu xanh, đó là dấu hiệu rõ ràng bé đang gặp vấn đề suyễn nghiêm trọng. Điều này cho thấy bé đang trong tình trạng thiếu ôxi cần cấp cứu ngay lập tức.

Đưa thuốc trị suyễn cho bé. Nếu trước đó con bạn từng phải đối mặt với suyễn, có thể bạn đã có thuốc trị suyễn trong nhà, thường là dạng xịt. Khi cơn suyễn xảy ra, hãy cho bé hít thuốc ngay lập tức. Cách sử dụng thuốc xịt như sau:

• Mở nắp và lắc kỹ ống thuốc.
• Xịt một ít thuốc ra ngoài không khí nếu cần. Nếu ống thuốc mới hoặc không dùng từ lâu, hãy xịt một ít thuốc ra ngoài trước khi sử dụng.
• Yêu cầu bé thở ra toàn bộ không khí, sau đó hít vào khi bạn xịt thuốc.
• Tiếp tục yêu cầu bé hít vào chậm và sâu trong 10 giây.
• Sử dụng buồng đệm để thuốc đi vào phổi thay vì đi vào sau cổ họng khi sử dụng ống xịt cho trẻ em. Hãy hỏi bác sĩ về cách sử dụng ống xịt với buồng đệm.

Kiểm tra nhãn trên ống thuốc trước khi xịt lần tiếp theo, để biết bạn có cần phải chờ một khoảng thời gian hay không. Nếu sử dụng thuốc nhóm β2-agonist như albuterol, bạn cần chờ một phút trước khi xịt thêm một liều cho bé. Tuy nhiên, nếu không phải là thuốc nhóm β2-agonist, bạn có thể không cần phải chờ.

Quan sát hiệu quả của thuốc. Thông thường, thuốc sẽ hiệu quả sau vài phút xịt, nhưng nếu không, bạn nên cho bé dùng thêm thuốc. Hãy tuân theo hướng dẫn liều lượng trên nhãn thuốc hoặc theo lời khuyên của bác sĩ, có khi họ sẽ khuyến nghị bạn sử dụng thêm thuốc ngay lập tức. Nếu triệu chứng không giảm, bạn nên đưa bé đến bệnh viện.

Liên hệ với bác sĩ nếu triệu chứng nhẹ nhưng kéo dài. Triệu chứng nhẹ có thể là ho, thở khò khè hoặc hít thở gắng sức. Liên hệ với bác sĩ chuyên khoa nhi nếu cơn suyễn nhẹ nhàng, nhưng triệu chứng không cải thiện sau khi sử dụng thuốc. Đôi khi, bác sĩ cần phải điều trị trực tiếp cho bé tại phòng khám hoặc hướng dẫn bạn chi tiết hơn.

Đưa bé đến phòng cấp cứu nếu triệu chứng nặng và kéo dài. Khi gặp hiện tượng 'ngực đứng yên' hoặc môi và móng tay xanh, đó là dấu hiệu bé không đủ oxy. Khi bạn nhận thấy những triệu chứng này, hãy có biện pháp điều trị ngay để tránh nguy cơ tổn thương não hoặc tử vong.

• Nếu có thuốc trị suyễn sẵn, hãy cho bé sử dụng trên đường đến bệnh viện cấp cứu, và không bao giờ trì hoãn đưa bé đi cấp cứu.
• Điều trị chậm chạp khi bệnh nhân gặp suyễn nặng có thể gây ra tổn thương não vĩnh viễn hoặc thậm chí tử vong.
• Gọi cấp cứu nếu con bạn tái xanh và không hồi phục sau khi sử dụng thuốc, hoặc khi triệu chứng tái xanh lan rộng ra ngoài môi và móng tay.
• Gọi số cấp cứu nếu bé bất tỉnh hoặc khó tỉnh.

Gọi số cấp cứu khi cơn suyễn xuất phát từ phản ứng dị ứng. Nếu cơn suyễn ở trẻ bắt nguồn từ dị ứng thực phẩm, cắn của côn trùng, hoặc do sử dụng thuốc, hãy đưa bé đến cấp cứu ngay lập tức. Loại dị ứng này có thể tiến triển nhanh chóng và gây tắc nghẽn đường hô hấp.

Quy trình trong phòng cấp cứu như thế nào? Bác sĩ sẽ xác định các dấu hiệu và triệu chứng của suyễn. Khi đến phòng cấp cứu, nhân viên y tế sẽ cung cấp ôxy cho trẻ nếu cần và cung cấp thêm thuốc, nhưng nếu tình trạng suyễn quá nặng, họ có thể phải tiêm corticosteroid vào tĩnh mạch. Hầu hết các bệnh nhân đều hồi phục sau khi được chuyên gia chăm sóc và bạn có thể đưa bé về nhà sớm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, bé cần phải nằm viện qua đêm nếu tình trạng không cải thiện sau một khoảng thời gian.

• Có thể bác sĩ sẽ yêu cầu chụp X-quang ngực, đo nồng độ ôxy trong máu qua mạch đập, hoặc lấy mẫu máu để kiểm tra.

• Nắm bắt những tình huống có thể gây suyễn nặng hơn, như tiếp xúc với các tác nhân gây dị ứng, hoạt động thể chất mạnh, hít phải khói thuốc, nhiễm trùng đường hô hấp, và trạng thái cảm xúc căng thẳng.

• Suyễn là một căn bệnh nghiêm trọng, có thể dẫn đến nguy cơ tử vong. Hãy luôn tìm cách điều trị ngay lập tức nếu trẻ có các triệu chứng nặng như khó thở, tái xanh, nhịp tim nhanh, ra mồ hôi nhiều, hoặc trạng thái không bình thường như rối loạn và mất tỉnh táo đột ngột.