Cảm xúc của con người vẫn đang ở thời kỳ hiện đại?

Hãy chú ý, khi bạn bắt đầu đọc một cuốn sách của Erich Fromm, bạn sẽ không thể dừng lại, suy nghĩ và thảo luận về quan điểm của mình một cách chân thực. Bạn sẽ hiểu rõ hơn lời nhắc của Erich Fromm rằng “Công nghệ đã dẫn chúng ta đến không gian mới nhưng cảm xúc của con người vẫn còn nằm trong thời kỳ hiện đại”. Mọi quan điểm, luật lệ và giá trị mà bạn đã biết trước đây sẽ bị rung chuyển khi bạn đọc những tác phẩm của Erich Fromm. Nhưng bạn vẫn muốn đọc vì bạn biết Fromm đã đúng về tâm lý và cảm xúc của chúng ta.

Mình phải thừa nhận rằng ít nhất trong vòng 2 năm trở lại đây, mình mới tìm thấy và đọc được một loạt các tác phẩm về tâm lý học sâu sắc và hấp dẫn như Trốn thoát tự do, Xã hội tỉnh táo và Nghệ thuật yêu của Erich Fromm.

Cách Erich Fromm nghiên cứu và suy luận dễ hiểu và chính xác hơn Freud cũng như chi tiết hơn Carl Jung, hai người tiền nhiệm mà Fromm đã ngưỡng mộ và học hỏi. Tuy nhiên, giống như Carl Jung, một học trò của Freud, Erich Fromm đưa ra lý thuyết và quan điểm chủ yếu phản đối những cơ sở của tâm lý học và phân tâm học của Freud.

Có một điều rất đặc biệt là có một nhà tâm lý học hành vi khác ít hơn 34 tuổi nhưng sống cùng thời và cũng rất nổi tiếng từng chịu ảnh hưởng từ Freud và Carl Jung là Mihaly Csikszentmihalyi – tác giả cuốn Flow và những tác phẩm khác nói về trạng thái Dòng chảy – Flow là trải nghiệm tối ưu để đạt được hạnh phúc nội tại.

Tuy nhiên, khác với Csikszentmihalyi, Erich Fromm không chỉ tập trung vào trạng thái nội tại – là điều kiện tốt nhất để một người đạt được hạnh phúc thực sự. Fromm còn đi sâu hơn, ông phân tích một cách tỉ mỉ và chi tiết từ tôn giáo, xã hội và văn hóa từ xưa đến nay đã ảnh hưởng đến tư duy và ý chí của con người như thế nào.

Với “Trốn thoát tự do”, Erich Fromm mang đến cái nhìn tổng quan về việc con người trở nên bất lực như thế nào khi họ đạt được tự do. Khi nhìn lại lịch sử, phần lớn con người luôn bị chi phối bởi một nhóm nhỏ có quyền lực. Đó có thể là một chính trị phong kiến, hoặc một tôn giáo độc tài. Đó là thời kỳ mà sự tự do không tồn tại. Tự do có nghĩa là cái chết. Con người sống trong vòng kiểm soát suốt hàng trăm năm.

Sau đó, thời kỳ mới nảy sinh, được dẫn dắt bởi những người có tư duy phản biện, họ đòi hỏi quyền tự do hiểu biết về Chúa và Tự nhiên. Họ sử dụng tri thức và nghệ thuật để tìm kiếm tự do trong tư duy và sau đó là tự do cho cơ thể. Họ là những nghệ sĩ, những nhà cải cách…

Tiếp theo sau thời kỳ Phục hưng là thời đại Khai sáng – thời đại của Lý trí đã nuôi dưỡng và thúc đẩy chủ nghĩa Tư bản. Con người không chỉ tự do trong tư duy, tự do trong lựa chọn mà còn có quyền tự do quyết định số phận của mình. Có những người tự thân giàu đến mức họ tạo ra các công ty, các tập đoàn điều hành và chi phối hàng trăm ngàn con người.

Chính vào thời điểm này, một lần nữa con người lại bị mất đi tự do của mình. Erich Fromm đã nhận ra một sự thật bị che giấu trong thời đại công nghiệp hóa: Con người đang bị chi phối bởi những lựa chọn dễ dàng, không muốn ra quyết định và phụ thuộc vào người khác. Điều này không chỉ xuất hiện trong xã hội phương Tây mà còn hiện hữu trong mọi xã hội chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tư bản.

Để con người nhận ra giá trị của sự tự do mà họ đã đấu tranh và chiến thắng lại từ những thế lực độc tài và quyền lực, Erich Fromm đề xuất một ý tưởng mạnh mẽ: Sự tiến bộ văn hóa và sự phát triển kinh tế chỉ mang lại ý nghĩa khi thúc đẩy sự tự do thực sự, tính cá nhân và sáng tạo của mỗi người không chỉ trong vấn đề cá nhân mà còn trong công việc hàng ngày. Fromm cảnh báo rằng không nhiều công ty và cá nhân hiểu và thực hiện những tiêu chí này.

Trong 'Xã hội tỉnh táo', Erich Fromm mở rộng vấn đề về quyền tự do và sự lựa chọn của tâm lý xã hội và đám đông.

Như 'Trốn thoát tự do' đã chỉ ra, xã hội và văn hoá sẽ gặp phải nhiều vấn đề tâm lý nặng nề ngay cả khi có nhiều tài sản hơn, tiện nghi hơn và thoải mái hơn. Mihaly Csikszentmihalyi cũng đồng ý với quan điểm này. Trong những năm 1990, khi nghiên cứu về trạng thái 'Dòng chảy', Csikszentmihalyi đã thu thập dữ liệu và chỉ ra rằng dù người Mỹ có thu nhập cao hơn gấp 3,4 lần so với 30 năm trước nhưng họ cảm thấy bất hạnh gấp đôi!

Erich Fromm không chỉ dừng lại ở khái niệm hạnh phúc nội tại như Csikszentmihalyi đã phân tích. Fromm đi sâu vào vấn đề. Ông chỉ trích các xã hội theo đuổi chủ nghĩa tư bản đã kiểm soát tâm lý con người bằng công việc văn phòng, truyền thông và tiêu thụ hàng ngày. Fromm nhấn mạnh rằng bản chất của chủ nghĩa tư bản trong thời đại của mình là tạo ra một xã hội tiêu thụ và mất thời gian của chính mình bằng công việc nhàm chán và giải trí truyền hình.

Mặt tiêu cực của xã hội giàu có và thoải mái là “Xã hội này có thể thúc đẩy sự phát triển của con người nhưng đồng thời cũng có thể ngăn chặn sự phát triển đó”.

Ý tưởng của Fromm là khi có quá nhiều điều kiện tiện lợi và phụ thuộc, con người có thể mất tự do và sự tỉnh táo. Điều này dẫn đến các vấn đề về tâm thần và thần kinh. Con người trở nên thoải mái hơn, tận hưởng nhiều hơn nhưng lại bất lực trong việc tự cải thiện và sử dụng thời gian một cách hiệu quả.

Erich Fromm đề xuất một phương pháp nhân văn và nghệ thuật một cách triệt để: khuyến khích con người phát triển các phẩm chất nội tại của họ, các công ty và xã hội cần tạo điều kiện và cung cấp các nguồn lực cần thiết cho con người, và quan trọng nhất là con người phải đối xử với nhau như cách họ muốn được đối xử.

Để phục hồi tâm lý con người sao cho phù hợp với sự tỉnh táo và sử dụng tự do hiệu quả trong chủ nghĩa vật chất và tiêu thụ, Erich Fromm nhấn mạnh giá trị của TÌNH YÊU. Trong cuốn “Nghệ thuật yêu”, Fromm đã phân tích một cách xuất sắc về bản chất và mong muốn cháy bỏng nhất của con người.

Theo quan điểm của Fromm, tình yêu là một tình cảm trọn vẹn dành cho một người, và đòi hỏi cảm xúc tương tự từ người kia. Khác với Freud, người luôn coi con người là sinh vật bị bản năng chi phối và bị xã hội định hình, Fromm phản đối quan điểm này và coi con người là một sinh vật xã hội sống trong mối quan hệ.

Fromm phân tích rằng bản chất con người cũng chứa đựng nỗi lo âu, và xã hội đã giải quyết những vấn đề tâm lý này bằng cách cung cấp những phương tiện giải trí, tiêu thụ hàng hóa giống nhau, làm những công việc giống nhau và có những trải nghiệm tương tự. Đây là kiểu “tình yêu” NHẬN LẠI, khi con người chỉ biết nhận những liều thuốc tạm thời giúp họ khuây khỏa trong ngắn hạn nhưng phải chịu đựng nỗi đau tinh thần dài lâu.

Ngược lại, tình yêu CHO ĐI là sự hi sinh thời gian, sự quan tâm, sự thấu hiểu, niềm vui và cả nỗi buồn. Đó chính là những biểu hiện từ bên trong của mỗi con người. Erich Fromm trích dẫn lời Chúa Jesus trong Kinh Thánh “Hãy yêu người khác như chính bản thân mình” để khẳng định quan điểm “Tình yêu con người dành cho bản thân không thể tách rời khỏi tình yêu dành cho người khác”.

Trong “Nghệ thuật yêu”, Fromm đã nâng nghệ thuật không chỉ là xúc cảm và tinh thần mà còn là một hình thức thực hành. Fromm lập luận rằng khi tình yêu trở thành nghệ thuật, nó cũng cần tính kỷ luật, sự tập trung, kiên nhẫn và sự tinh thông. Nghệ thuật làm gì? Đó là bạn biến một thứ bạn làm hàng ngày tốt hơn một chút và liên tục cải thiện kỹ năng của mình đến mức chạm tới xúc cảm của người khác trên mọi giác quan.

Tình yêu theo Fromm cũng phải như vậy, và thông qua “Nghệ thuật yêu” người đọc sẽ hiểu được rõ về quá trình từ tình yêu đến nghệ thuật rồi sau đó trở thành nghệ thuật yêu có sự logic như thế nào. Yêu chính là nghệ thuật tối thượng nhất trong mọi loại hình nghệ thuật.

Thực hiện “Trốn thoát tự do”, bạn sẽ hiểu được rằng tự do của mình nên được sử dụng đúng cách thay vì trở nên phụ thuộc hoặc bị lạc hậu.

Thông qua “Xã hội tỉnh táo”, bạn sẽ giải thoát khỏi những ràng buộc trong văn hoá, xã hội và môi trường làm việc của mình, từ đó có cái nhìn sâu sắc hơn trong việc lựa chọn và tương tác với con người.

Và qua “Nghệ thuật yêu”, bạn học cách yêu thương người khác cũng chính là yêu thương bản thân mình.

Tác giả: Đức Nhân