Câu chuyện về lịch sử trong cuốn sách “Súng, vi trùng và thép” của Jared Diamond

Cuốn sách “Súng, vi trùng và thép” của Jared Diamond là sự nỗ lực để tìm câu trả lời cho một câu hỏi sâu xa: 'Tại sao lịch sử lại khác nhau trên từng lục địa?'.

Khi xem xét kỹ lưỡng câu hỏi của Jared Diamond, việc cho rằng mỗi chủng tộc phát triển khác nhau vì nguyên do nào đó là một câu trả lời không chính xác.

Theo Jared Diamond, việc giải thích sự khác biệt trong lịch sử của mỗi dân tộc là do môi trường sống khác nhau, không phải do yếu tố sinh học.

1/ Lịch sử sản xuất lương thực

Qua nghiên cứu lịch sử, ta thấy rằng việc sản xuất lương thực là yếu tố then chốt trong việc phát triển văn minh.

2/ Sự lan rộng của sản xuất lương thực

Ngoài việc tìm hiểu nguồn gốc của sản xuất lương thực, Jared Diamond cũng nói về sự lan rộng của nó là một phần quan trọng trong việc hiểu sự phát triển của súng, vi trùng và thép.

Trục chính trên các lục địa
(Hình được trích từ cuốn sách Guns, Germs and Steel của Jared Diamond)

3/ Sáng tạo và phát minh

Khi con người đáp ứng các nhu cầu cơ bản như ăn, mặc, ở, thì lịch sử chứng kiến sự xuất hiện của các phát minh.

Một điểm mà Jared Diamond đề cập đến về phát minh là việc chúng xuất phát từ một quá trình tích luỹ lâu dài thay vì chỉ là thành quả của một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ.

Turbine của Hero
(Hình được trích từ cuốn How Invention Begins – Echoes of Old Voices in the Rise of New Machines của John H. Lienhard, nhà Oxford, 2006)

Phát minh thường là sự kết hợp của nhiều ý tưởng khác nhau tích luỹ qua thời gian, mỗi ý tưởng đều là một phần của một sự trộn lẫn.

Khám phá ra một đối tượng mới, sau đó ứng dụng nó vào cuộc sống hàng ngày hoặc đưa vào xã hội, là cách để một phát minh trở nên có giá trị thực tế. Tuy nhiên, để một phát minh có thể thực sự hữu ích, không chỉ là một trò chơi, cần phải có sự hỗ trợ khách quan sau lưng. Ví dụ, dù người dân bản địa ở châu Mĩ đã phát minh ra bánh xe, nhưng thiếu sự phát triển của việc nuôi dưỡng gia súc thích hợp để kéo xe đã khiến cho bánh xe không thể phát huy tác dụng như mong đợi. Jared Diamond đã định nghĩa yếu tố quan trọng này là 'công nghệ mới phải có lợi thế kinh tế so với công nghệ hiện có'. Tóm lại, để một phát minh có thể được ứng dụng và thấy được giá trị của nó, cần phải có điều kiện thuận lợi để hỗ trợ, giống như việc bánh xe chỉ có thể hiện thực sự hữu ích khi có gia súc kéo xe, nhờ đó con người mới nhận ra lợi ích của bánh xe.

4/ Hệ quả và ảnh hưởng từ lịch sử

Dù Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu (The Fertile Crescent) và Trung Quốc ban đầu có những ưu thế vượt trội so với phần còn lại của thế giới, tại sao châu Âu lại trở thành lãnh thổ khám phá và xâm chiếm các vùng lãnh thổ khác, thay vì Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu hoặc Trung Quốc? Nguyên nhân vì sao Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu và Trung Quốc đã mất đi lợi thế ban đầu của mình là gì?

Trong phần kết của cuốn sách 'Súng, vi trùng và thép', Jared Diamond đã đưa ra lời giải đáp cho câu hỏi trên. Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu gặp phải rủi ro khi sinh sống trong một môi trường dễ bị tổn thương sinh thái. Sự ít mưa tại khu vực này dẫn đến việc cây mọc không kịp với tốc độ hủy hoại rừng, dẫn đến việc mất đi những lợi thế môi trường quan trọng đã làm nên tầm quan trọng của Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu trong lịch sử nhân loại.

Tuy nhiên, với Trung Quốc, tình hình lại khác hoàn toàn. 'Trung Quốc có những ưu điểm không thể phủ nhận: sản xuất lương thực ở đây đã bắt đầu gần như tại Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu, một sự đa dạng sinh thái từ phía Bắc Trung Quốc đến Nam Trung Quốc và từ vùng ven biển đến vùng núi cao Tây Tạng đã tạo ra nhiều loại cây trồng, động vật và công nghệ khác nhau, diện tích rộng lớn, đất đai màu mỡ có khả năng nuôi sống dân số cao nhất thế giới và một môi trường ít khô cằn hơn hoặc ít nhạy cảm về sinh thái so với Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu'. Trung Quốc có môi trường và địa lý lý tưởng, ưu điểm này còn lớn hơn so với Vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu, nơi được coi là nguồn gốc của nền văn minh nhân loại. Vì vậy, có thể suy luận rằng, nếu không có những rào cản khách quan, Trung Quốc có thể phát triển mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, việc thống nhất chính trị sớm đã tạo ra những rào cản đối với sự phát triển sau này của Trung Quốc, khi chỉ cần một quyết định của lãnh đạo có thể ngăn chặn sự đổi mới. Điều này dẫn đến việc Trung Quốc không thể đạt được những thành tựu lớn lao như mong đợi, giống như cuộc hải trình mà Trung Quốc và châu Âu đã thực hiện đồng thời vào thế kỷ 15.

Vào đầu thế kỉ 15, Trung Quốc đã gửi những đoàn thủy thủ tìm kiếm kho báu. Mỗi đoàn có hàng trăm con thuyền dài đến 400 bộ và tổng cộng 28.000 người, băng qua Ấn Độ Dương đến bờ biển Đông Phi. Trước khi ba con tàu nhỏ của Columbus chạy qua Đại Tây Dương hẹp để đến bờ đông của châu Mỹ.

Mặc dù bắt đầu sớm hơn, hạm đội Trung Quốc không thể vượt qua Thái Bình Dương để chiếm bờ tây châu Mỹ. Trong thời điểm đó, Trung Quốc đang trải qua cuộc tranh chấp trong triều đình giữa phe quan lại và đối thủ của họ. Các tàu vượt biển được xem là của phe quan lại. Khi phe quan lại thất bại trong cuộc chiến tranh quyền lực, các cuộc vượt biển kết thúc và thậm chí các xưởng tàu cũng bị phá hủy. Các cuộc vượt biển sau đó bị cấm. Trong khi đó, Columbus cũng đang lên kế hoạch vượt đại dương. Tuy nhiên, ông liên tục bị các vị vua châu Âu từ chối, cho đến khi cuối cùng hai vị vua Tây Ban Nha đồng ý tài trợ cho ông.

Sự phân tán chính trị ở châu Âu đã dẫn đến sự cạnh tranh về công nghệ và ý tưởng. Việc châu Âu không bao giờ thống nhất chính trị đã làm chậm tiến trình phát triển ban đầu, nhưng họ đã có thể phát triển mà không bị các nhà lãnh đạo tuyệt đối ngăn cản. Cạnh tranh gay gắt đã thúc đẩy sự phát triển của châu Âu. Sự nổi lên của châu Âu bắt đầu vào cuối thế kỷ 15, khi Columbus khám phá châu Mỹ, mang về những thứ mới mẻ cho châu Âu và mở ra cơ hội mới.

Theo Jared Diamond, sự phân mảnh chính trị ở châu Âu và sự thống nhất ở Trung Quốc có nguyên nhân sâu xa từ địa lý. Địa lý Trung Quốc có hai con sông chính là Dương Tử và Hoàng Hà, nối liền các khu vực giàu phù sa của Trung Quốc. Trái lại, châu Âu có nhiều khu vực nhỏ rải rác và không có khu vực nào lớn đủ để chi phối các khu vực khác trong thời gian dài. Từ đó, Trung Quốc có điều kiện thuận lợi để thống nhất, trong khi châu Âu phân mảnh.

Từ những nguyên nhân này, Jared Diamond rút ra nguyên lý 'phân mảnh tối ưu'. Ông lưu ý rằng sự đổi mới diễn ra nhanh nhất trong các xã hội có sự phân mảnh trung bình tối ưu. Trong khi sự thống nhất quá cao hoặc phân mảnh quá nhiều đều không có lợi. Điều này giải thích tại sao Ấn Độ, mặc dù có phân mảnh địa lý hơn châu Âu, nhưng không phát triển công nghệ như châu Âu. Mô hình hoạt động của Microsoft hiện nay cũng tuân theo nguyên lý này.

Việc nghiên cứu lịch sử giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới hiện đại. Mặc dù loài người có điểm khởi đầu giống nhau, nhưng qua thời gian và di cư đến các vùng đất khác nhau đã tạo ra sự phát triển đa dạng, không giống nhau. Theo Jared Diamond, 'bàn tay của lịch sử' vẫn đang áp đặt trên chúng ta từ hàng ngàn năm trước. Những quốc gia phát triển nhất ngày nay đã từng là phần của các trung tâm thống trị, dựa trên sản xuất nông nghiệp hoặc là nơi các dân tộc di cư từ những trung tâm đó đến chiếm đóng. Điều này làm cho việc transistor không được phát minh tại Mỹ mà lại được phát hiện ở Nhật Bản hoặc các quốc gia khác.

Địa lý và môi trường là yếu tố quan trọng mà Jared Diamond sử dụng để giải thích sự khác biệt giữa các khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, cũng không thể bỏ qua các yếu tố văn hóa cụ thể tại mỗi nơi cũng như tác động của các cá nhân có tính cách đặc biệt. Jared Diamond đã đưa ra ví dụ về tác động của Adolf Hitler đối với lịch sử, nhấn mạnh rằng các cá nhân đặc biệt cũng có ảnh hưởng, nhưng không thể thay đổi hoàn toàn điều kiện tự nhiên và môi trường ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của mỗi khu vực.

Mytour - Đọc Trạm

Theo Duy Đoàn - Blog Chiếc Nón