Buzz
Cây cảnh (hay còn gọi là cây kiểng) là các loại thực vật được chăm sóc tỉ mỉ và tạo dáng đặc biệt, thường được sử dụng để trang trí hoặc làm yếu tố trong phong thủy.
Cây cảnh thường được sắp xếp để thể hiện một ý tưởng của người chăm sóc, đồng thời giữ được vẻ tự nhiên của lá. Thân cây được uốn nắn theo một hình dạng cụ thể, gọi là thế, kết hợp với chậu, đất hoặc nước làm môi trường dinh dưỡng cho cây.
Ngoài mục đích trang trí (và vì lý do này, cây cảnh đã trở thành một nghệ thuật như bonsai ở Nhật Bản), cây cảnh còn là mặt hàng thương mại với giá cả không cố định, thường tùy thuộc vào sự thương lượng giữa người bán và người mua hoặc tùy thuộc vào ý muốn của người bán.
Lịch sử
Cây cảnh bonsai có nguồn gốc từ phương Đông, cụ thể là Trung Quốc, và hiện nay đã trở thành một phần của văn hóa, phản ánh tâm hồn của người dân ở nhiều vùng miền, trong đó có Việt Nam. Các nghệ nhân đã truyền tải vào cây cảnh tình cảm, thẩm mỹ và đặc trưng của bản thân, qua đó thể hiện tình yêu thiên nhiên, con người và đất nước, đồng thời khẳng định và hoàn thiện bản thân.
Nghệ thuật chơi cây cảnh mang tính quần chúng rộng rãi, đậm đà bản sắc dân tộc, cao quý về nhân văn, độc đáo về thẩm mỹ, sâu sắc về triết học, mới mẻ về sáng tạo và có giá trị kinh tế cao.
Tại Việt Nam, thuật ngữ cây cảnh được sử dụng phổ biến hơn, trong khi bonsai chủ yếu được gọi ở các tỉnh phía nam. Gần đây, nhiều người ủng hộ việc sử dụng thuật ngữ mới là 'Cây cảnh nghệ thuật'.
Đặc điểm
Khi chơi và trồng cây cảnh, gốc cây luôn là yếu tố quan trọng - gốc cây phải to và khỏe mới giúp cây phát triển mạnh mẽ, gốc càng lớn càng chứng tỏ cây đã sống lâu năm. Rễ cây nổi lên và sum suê tạo nên vẻ đẹp. Cây trồng trong chậu nên có một gốc chính, trừ một số kiểu cây quần tụ. Chiều cao và bề rộng của cây phải cân đối. Thân cây có thể mềm mại hoặc đứng thẳng tùy theo kiểu dáng, cành phải phân bố hợp lý, không chồng chéo, tránh làm cây gò bó. Khoảng cách từ gốc đến điểm chia cành phải bằng ít nhất một phần ba chiều cao của cây để thấy rõ thân cây. Cành cây nên được cắt tỉa gọn gàng, không để lá mọc um tùm.
Cây cảnh cần được chăm sóc và tạo dáng nghệ thuật để hình thành một thế cây đặc biệt. Dáng cây phải có sự bố trí chặt chẽ, đẹp mắt, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, phản ánh một chủ đề hoặc ý tưởng cụ thể.
Cây cảnh càng lớn tuổi càng có giá trị. Một cây cảnh đẹp thường là cây cổ thụ nhưng nhỏ gọn, thể hiện ý nghĩa của sự trường tồn.
Tùy vào từng loại cây cảnh, chọn chậu phù hợp để tôn vinh vẻ đẹp và giá trị thẩm mỹ của cây. Chậu cảnh đẹp sẽ nâng cao giá trị của cây.
Khi chơi cây cảnh, cần đặt cây ở vị trí phù hợp với kích thước của nó, dựa trên không gian sống rộng hay hẹp, và luôn đảm bảo có thể dễ dàng quan sát cây.
Thế cây
Có nhiều kiểu thế cây cảnh khác nhau như: thế phượng vũ, thế ngũ phúc, thế huynh đệ, thế phụ tử, thế mẫu tử, thế long giáng, thế phượng vũ long đàn, thế bạt phong hồi đầu, thế trực liên chi, thế long ẩn, thế lão mai, thế tam đa, thế tứ quý, thế nguyệt ảnh, thế địa đạo huyên nhi, thế phượng rồng sóng đôi, thế đón gió, thế cây chờ đợi, thế ngẫu tự, thế nhà hiền triết, v.v.
Tất cả các kiểu dáng cây cảnh có thể được phân loại thành 4 dạng cơ bản: dáng thẳng đứng, dáng nghiêng, dáng ngang và dáng chúc xuống.
Dưới đây là ba kiểu dáng cây tiêu biểu:
- Thế ngũ phúc: Cây có bốn cành và một ngọn với năm tán đều được cắt tỉa gọn gàng, không có tán nào cao hơn, mỗi tán phân bố theo một hướng. Dáng cây này biểu thị năm điều ước lớn lao của người xưa và nay: Phú, Thọ, Khang Ninh, Du Hảo Đức, Khảo Chung Mệnh.
- Thế phượng vũ (chim phượng múa): Cây có bốn cành và một ngọn với năm tán lá. Cành hồi âm cong phía sau như đuôi chim, hai cành tả hữu tạo thành hai tán xòe như cánh chim đang múa. Cành ức nhỏ hơn và ngọn cây dài vươn lên như đầu chim. Dáng cây mô phỏng con chim phượng hoàng đang múa, biểu thị sự vui mừng và thành công.
- Thế huynh đệ (hoặc huynh đệ đồng khoa): Cây có một gốc với hai thân (có thể là hai cây ghép lại thành một gốc). Hai thân có chiều cao và kích thước gần giống nhau, đứng sát nhau. Mỗi thân đều có năm tán lá đan xen. Ngọn cây nhỏ nghiêng về phía cây lớn như thể hiện tình anh em gắn bó.
- Ngoài những thế cây trên, giới chơi cây luôn sáng tạo ra những kiểu dáng độc đáo dựa vào hình dáng, lịch sử và văn hóa. Tại triển lãm sinh vật cảnh mừng đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội, nhiều tác phẩm cây cảnh được coi là kiệt tác nghệ thuật với những kiểu dáng độc nhất như: Cửu long tranh châu, Mộc thạch nghênh phong...
Cây đặc biệt
Nhiều người thường nghĩ rằng cây cảnh không có độc, nhưng gần đây các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra nhiều loài cây cảnh phổ biến ở Việt Nam có độc tính. Họ khuyến cáo nên trồng những cây này ở vườn thuốc đặc biệt, không nên đặt chúng trong nhà hoặc nơi công cộng để tránh nguy cơ ngộ độc nếu tiếp xúc hoặc hít phải. Những loài cây như Trúc tiền, Mã đào, Hoàng nàn, Thông thiên, Bã đậu, Hồi núi... đều đã được xác định là có chất độc mạnh.
Đặc điểm chung
Hầu hết các loại cây cảnh đều có những đặc điểm cơ bản mà người trồng cần lưu ý trong quá trình chăm sóc và nuôi dưỡng. Hiểu rõ các đặc tính này giúp cây luôn xanh tươi và khỏe mạnh, đặc biệt là cây cảnh thế và bonsai. Các đặc tính chung của cây cảnh bao gồm:
- Cây cảnh có khả năng sinh sản cả hữu tính và vô tính. - Cây cảnh liên tục sinh trưởng và phát triển. - Cây cảnh phản ứng nhạy bén với các kích thích và thay đổi trong môi trường sống. - Cây cảnh tham gia vào quá trình trao đổi chất với môi trường xung quanh. - Cây cảnh có hình dạng và cấu trúc đặc trưng cho từng họ, loài hoặc giống.
- Cây bóng mát
- Cây bụi
- Hòn non bộ
- Bonsai
