Chánh niệm là một loại nhận thức siêu việt về hiện tại

Chánh niệm có ý nghĩa gì? 

Ngày nay, khắp mọi nơi, chúng ta đều nghe đến chánh niệm, và có vẻ như nó hứa hẹn mang lại những điều tốt lành cho chúng ta. Từ “chánh niệm” được liên kết với mọi thứ, từ làm vườn đến trị liệu, từ huấn luyện thể thao đến công nghệ thông tin. Đôi khi, thậm chí, chúng ta thấy các cuốn sách tô màu để rèn luyện chánh niệm. Về bản chất, tất cả đều hướng về một mục tiêu duy nhất: sống chánh niệm.

Nhưng liệu tất cả những hoạt động này liên quan đến chánh niệm có phải đều giống nhau không? Sử dụng thuật ngữ này một cách phổ biến đã gây ra nhiều hiểu lầm, đặc biệt là khi những người hâm mộ của chánh niệm cố gắng áp dụng nó vào mọi lĩnh vực. Khám phá ý nghĩa thực sự của chánh niệm trong các phần tiếp theo của cuốn sách sẽ giúp bạn giảm bớt sự phức tạp.

Ngoài việc nhận biết những gì bạn đang làm một cách toàn diện, chánh niệm còn bao gồm việc suy nghĩ về lý do tại sao chúng ta muốn phát triển khả năng nhận thức này. Xác định ý định là vô cùng quan trọng, bởi vì ý định của chúng ta là nguồn cảm hứng cho mọi hành động. Tại sao việc hiện diện ở thời điểm hiện tại, suy nghĩ và cân nhắc lại quan trọng với bạn? Câu hỏi toàn diện này là chìa khóa mở ra tiềm năng của cuộc sống tỉnh thức của bạn. Hãy tham khảo phần Tiêu điểm để hiểu sâu hơn về những điều quan trọng đối với bạn.

Một định nghĩa không tôn giáo

Tâm lý học hiện đại đã đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về chánh niệm. Phần lớn đều nhấn mạnh sự tập trung mạnh mẽ vào hiện tại mà không đánh giá. Ba trong số các định nghĩa này thường được trích dẫn nhiều nhất là:

• Chánh niệm là sự tập trung đặc biệt vào hiện tại, có mục tiêu và không đánh giá. (Kabat-Zinn, 1994)
• Chánh niệm là trạng thái chú ý và nhận thức về những gì đang diễn ra ngay lúc này. (Brown và Ryan, 2003)
• Chánh niệm là việc quan sát không đánh giá về luồng suy nghĩ và cảm xúc bên trong và bên ngoài khi chúng xuất hiện. (Baer, 2003)

Dựa trên kinh nghiệm lâm sàng hai mươi năm, tôi cũng đưa ra định nghĩa cá nhân về chánh niệm: chánh niệm là “nhận thức + 3”. Điều này đơn giản là kỹ năng nhận biết thông thường được cải thiện bằng cách:

• Hoàn toàn tập trung vào hiện tại
• Không phản ứng (nhận thức nhưng bình tĩnh)
• Không đánh giá (từ bi)

Chánh niệm đạt hiệu quả tốt nhất khi liên quan đến một mục tiêu lớn hơn của bạn và được thực hiện với tư duy đặc biệt tử tế với bản thân (tự thông cảm). Định nghĩa này bao gồm một số ý như: chúng ta đang làm gì, tình hình ra sao và lý do ẩn sau đó.

Nhận thức một cách bình tĩnh những gì đang diễn ra với chúng ta, ngay cả khi khó khăn, sẽ giúp chúng ta nhận ra sự thật, không phải là những gì chúng ta nghĩ đang xảy ra. Với suy nghĩ ít bị kích động và ít phản ứng hơn, chúng ta có thể đưa ra lựa chọn hợp lý hơn về những gì cần thực hiện tiếp theo dựa trên các sự kiện thực tế. Khi tỉnh thức, chúng ta nhận thấy mình có thể tạo ra tác động ở những điểm nào, từ đó thực hiện các hành động phù hợp với mục tiêu lớn hơn của mình. 

Điều này không có nghĩa là chấp nhận mọi thứ một cách passively, mà là mong muốn hiểu biết sâu hơn về cách chúng ta kết nối với tâm trí và cơ thể, cũng như kết nối giữa con người với nhau và với thế giới. Việc học hỏi sẽ dễ dàng hơn nếu chúng ta thể hiện nhiều tình thương hơn, ít chỉ trích và đánh giá hơn mỗi khi chúng ta hoặc ai đó phạm lỗi. Khi không sợ phê phán, chúng ta sẽ mở lòng và sáng tạo hơn. Từ đó, chúng ta có thể tạo ra những giải pháp mới hiệu quả hơn khi đối mặt với những thách thức, trở ngại trong cuộc sống, bởi vì chúng ta đã biết cách nhận thức mọi thứ một cách toàn vẹn mà không đánh giá một cách chủ quan. 

Tại sao thuật ngữ “chánh niệm” vẫn gây nhầm lẫn?

Thậm chí sau khi nghe những định nghĩa về chánh niệm, mọi người vẫn thường bị nhầm lẫn. Dưới đây là một số lý do:

“Chánh niệm” nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực hành lại khó khăn hơn nhiều. 

Chúng ta có ý định ở hiện tại, không phản ứng và không đánh giá, nhưng thường bị phân tâm, phản ứng và chỉ trích bản thân cũng như người khác. 

Chúng ta mong muốn đi nhanh nhưng chánh niệm không phải là giải pháp nhanh chóng. Mỗi người trong chúng ta đều có khả năng có mặt trong hiện tại bất cứ khi nào, nhưng khả năng chuyển hóa sâu sắc trong sự tỉnh thức đòi hỏi sự kiên nhẫn và nhẫn nại.

Chúng ta thường quen suy nghĩ với tất cả mọi thứ bằng cách sử dụng óc khái niệm và trí tuệ. Do đó, chúng ta đã mất đi phần lớn khả năng kết nối với trực giác của mình. Chánh niệm xuất phát từ việc cảm nhận trực tiếp thông qua các giác quan chứ không phải là “suy nghĩ” có ý thức về những gì chúng ta, hoặc cơ thể của chúng ta đang làm. Có “linh cảm” về một người hoặc một việc là ví dụ cho việc “cảm nhận mà không suy nghĩ”.

Trong sự vội vã để “đạt đến trạng thái tỉnh thức”, chúng ta thường không suy xét kỹ về mục tiêu, là nền tảng và củng cố cho mọi hoạt động của mình.

Chánh niệm không bao gồm điều gì?

Một điều quan trọng không kém là chúng ta cần xem xét những điều không liên quan đến chánh niệm. Chánh niệm không giống như trạng thái thư giãn hoặc buồn ngủ. Sự nhận biết tỉnh thức đòi hỏi não của bạn phải hoạt động và tương tác, không phải trong trạng thái mơ màng hoặc trống rỗng.

Ngoài ra, khi xem xét về mục tiêu của quyển sách này, chánh niệm không giống với thiền định. Điều này là vì việc thực hành chánh niệm cung cấp cho bạn các công cụ để sử dụng tâm trí của mình một cách linh hoạt và tối đa tiềm năng của nó, bất kể bạn đang thiền định, sáng tạo, hoặc kết nối với những người khác. Chánh niệm giống như những miếng ghép trong trò chơi xếp hình, nó cho phép bạn làm tất cả những điều đó, nhưng làm tốt hơn.

Thức tỉnh và chánh niệm có tương đồng không? 

 Đây là một câu hỏi phức tạp. Như đã được giải thích, thức tỉnh và chánh niệm là hai khái niệm liên quan nhưng khác nhau. Trong phần trước, chúng ta đã mô tả chánh niệm như một loại siêu thức tỉnh về hiện tại. Điều này mở rộng nhận thức của chúng ta về cơ thể, tinh thần cũng như mở rộng cách chúng ta cảm nhận về thế giới xung quanh. Chánh niệm giúp chúng ta khám phá những điều nằm ngoài nhận thức thông thường mà trước đây chưa từng xuất hiện trong tâm trí của chúng ta. 

Chúng ta dần nhận thức sâu hơn về các thói quen và cách tư duy của chúng ta. Vì vậy, chúng ta có thể cố gắng thay đổi bất kỳ tư duy nào không còn hữu ích. Bạn có thể thay đổi thói quen và cách tư duy một cách tốt nhất khi nhận thức theo cách chánh niệm (hoàn toàn hiện diện, không phản ứng, không đánh giá); ngược lại, nếu bạn bị phân tâm hoặc phản ứng quá mức, việc thay đổi này sẽ khó khăn hơn nhiều.