Chi Quỳnh

Chi Quỳnh (danh pháp khoa học: Epiphyllum), là một chi thực vật gồm khoảng 19 loài thuộc họ Xương rồng (Cactaceae), có nguồn gốc từ Trung Mỹ. Tên gọi chung của chúng trong tiếng Việt là quỳnh, hoa được gọi là hoa quỳnh. Các loài quỳnh thường là hoa dại hoặc được trồng để làm cảnh và hoa nở về đêm nên được mệnh danh là nữ hoàng của bóng đêm. Thân và lá một số loài quỳnh cũng được thêm vào trong một số dạng của loại đồ uống gây ảo giác ở khu vực rừng mưa Amazon là ayahuasca.

Phân bố

Các loài trong chi quỳnh có thể thấy ở Trung Mỹ, Nam Mỹ, phần lớn Châu Á cũng như được trồng ở những vùng khí hậu tương đối ấm áp của Mỹ và Châu Âu. Trong tự nhiên, quỳnh mọc bám vào thân cây khác trong những khu rừng nhiệt đới nhưng không phải sống ký sinh mà chỉ sống dựa vào chất đất mùn bám trên vỏ cây. Quỳnh có thể mọc ở độ cao tới 2000m.

Mô tả

Cây bụi rậm rạp, rộng và dẹp, có chiều rộng từ 1 đến 5 cm, độ dày khoảng 3 đến 5 mm, thường có các rìa tạo thành thùy. Hoa to, đường kính từ 8 đến 16 cm, có màu từ trắng đến đỏ, nhiều cánh hoa.

Quả của cây ăn được, tương tự như quả thanh long của các loài trong các chi có quan hệ gần với Hylocereus, mặc dù quả của nó không lớn như vậy chỉ dài khoảng 3 đến 4 cm.

Một số loài thường thấy

Hoa nhỏ, đường kính từ 3 đến 5 inch:

• Epiphyllum caudatum: hoa màu trắng với ngoài màu xanh ngọc, mang hương thơm nhẹ.
• Epiphillum pumilum: không hương nhưng lại có hoa đẹp.

Hoa có kích thước trung bình, đường kính từ 5-7 inch:

• Epiphyllum aguliger: hoa màu trắng, vỏ bên ngoài màu vàng, còn được biết đến với cái tên Darahii.
• Epiphyllum cartagense: hoa màu trắng, vỏ bên ngoài màu hồng pha vàng.

Hoa có kích thước lớn, đường kính 7-9 inch:

• Epiphyllum guatemalese: hoa màu trắng, nhị giống như màng nhện màu vàng, có hương thơm nhẹ nhàng.
• Epiphyllum hookeri (E. strictum): hoa đẹp nhưng mang hương thơm mạnh mẽ.

Có một loài quỳnh rất lớn, đường kính hơn 9 inch là Epiphyllum thomasianum, hoa màu trắng, có sắc đỏ, hình như cái chuông, mang hương thơm nhẹ. Hiện nay, công việc lai tạo đã tạo ra rất nhiều loại quỳnh lai (hybrid) với màu sắc vô cùng đa dạng, hoa có thể khai nở trong 2-3 ngày. Theo 'Hội Hoa quỳnh Hoa Kỳ', có trụ sở tại Monrovia (gần Los Angeles), hiện có khoảng hơn 10.000 loại quỳnh lai đã được đăng ký bản quyền và mang tên gọi riêng. Quỳnh lai thường được gọi là Epiphyllum ghép với một từ tiếng Việt khác không có nguồn gốc Latinh như Epiphyllum saigon, Epiphyllum madonna,...

Ở Việt Nam, có thể nhìn thấy một số loài quỳnh sau đây:

• Quỳnh trắng (Epiphyllum oxypetalum) là một loài quỳnh nổi tiếng. Hoa quỳnh trắng này còn được gọi là đàm hoa nhất hiện (昙花一现), có nghĩa là hoa chỉ nở trong một thoáng chốc. Hoa có hình dạng giống như kèn Trumpet, cuống hoa phủ một màu đỏ cam, với những chiếc gai nhỏ, ngắn. Quỳnh trắng thường nở vào tháng 6, tháng 7 và chỉ nở duy nhất một đêm, từ 3-4 tháng sau có thể ra hoa một lần nữa. Cánh hoa mỏng, mềm mại, bề mặt trông như được phủ sáp màu trắng với nhị màu vàng và mang mùi thơm dịu nhẹ. Khi hoa nở, cánh hoa từ từ hé mở cho đến khi đạt kích thước tối đa (đường kính khoảng 10–20 cm), rồi từ từ hé lại và tàn phai nhanh chóng (trong khoảng 1-2 giờ).
• Quỳnh đỏ (Epiphyllum ackermannii), cây nhỏ hơn Quỳnh trắng, hoa màu đỏ hoặc đỏ pha cam, hoa cũng nhỏ hơn và không có nhiều cánh như Quỳnh trắng.
• Ngoài ra còn có một số loài quỳnh đã được lai tạo, có hoa màu hồng, cam, tím, vàng... với kích thước hoa rất đa dạng. Ở Đà Lạt, sau 5 năm công phu lai ghép giữa quỳnh và thanh long, và sử dụng đèn điện chiếu sáng, vào năm 2004, ông Mười Lới, một người trồng hoa đã thành công trong việc tạo ra loài quỳnh có hoa nở ban ngày, được gọi là nhật quỳnh. Hiện nay, nhật quỳnh đã được phát triển ra nhiều loại có màu sắc phong phú hơn.

Các loài

Tính đến tháng 5 năm 2020, Plants of the World Online công nhận 10 loài như sau:

Trước đây được phân loại vào thế hệ này

• Disocactus crenatus (Lindl.) M.Á.Cruz & S.Arias (đồng nghĩa Epiphyllum crenatum (Lindl.) G.Don)
• Disocactus lepidocarpus (F.A.C.Weber) M.Á.Cruz & S.Arias (đồng nghĩa Epiphyllum lepidocarpum (F.A.C.Weber) Britton & Rose)
• Disocactus phyllanthoides (DC.) Barthlott (đồng nghĩa E. phyllanthoides (DC.) Sweet)

Cách trồng quỳnh

Quỳnh nguyên sinh sống trong môi trường bóng râm ở sa mạc hoặc dưới tán lá của rừng nhiệt đới nên cây quỳnh khá dễ trồng, có thể cắm cành, có mái che chống mưa nắng, sương mù và gió lạnh, với đất xốp và thoát nước tốt làm cây phát triển tốt. Quỳnh sống lâu trong tự nhiên và chịu khô hạn tốt nhưng không thích ướt, ngay cả khi không chăm sóc, quỳnh vẫn sống nhưng không ra hoa. Vì vậy, quỳnh cần được chăm sóc thường xuyên để có hoa và tuổi thọ lâu dài. Cây quỳnh thường được trồng ở nơi có nhiều ánh nắng mặt trời chiếu vào nhưng phải tránh ánh nắng trực tiếp, mô phỏng môi trường sống tự nhiên của nó. Quỳnh không cần phân bón, nhưng có thể dùng phân bón như 'Peters 20-20-20', 'Miracle Gro', hoặc 'Super Bloom' mỗi tháng một lần từ tháng 4 đến tháng 9, tránh sử dụng các loại phân bón có nồng độ nitơ cao. Lý do chính khiến quỳnh không ra hoa là thiếu ánh sáng hoặc chưa đủ tuổi (thường từ 5 tuổi trở lên mới có hoa).

Hoa quỳnh trong văn hóa

Sự truyền thuyết về hoa quỳnh

Theo truyền thuyết, vào thời nhà Tùy, vua Tùy Dạng Đế, một vị vua vô đạo, hoang phí, xa hoa, đêm nọ đã mơ thấy một cây hoa đẹp. Cùng lúc đó, tại chùa Dương Ly ở Dương Châu, có một ánh sáng như sao và hương thơm ngát ngào khiến dân chúng đổ xô đến xem. Bên bể giếng trong sân chùa, một cây lạ nảy lên, nở ra đóa hoa ngũ sắc với 18 cánh lớn trên và 24 cánh nhỏ dưới, hương thơm lan tỏa khắp nơi. Dân gọi nó là hoa Quỳnh. Vua, khi nhận ra điềm báo trong mộng của mình, ra lệnh: 'Ai vẽ được hoa Quỳnh, sẽ được thưởng nặng.' Một họa sĩ đã vẽ bức tranh của đóa hoa tuyệt đẹp này, và vua đã quyết định đi tuần du để chiêm ngưỡng hoa Quỳnh. Tùy Dạng Đế đã ra lệnh mở Đại Vận Hà từ Lạc Dương đến Dương Châu, cùng với đoàn tùy tùng xa hoa. Trong số những quan quân hộ tống, có cả cha con Lý Uyên và Lý Thế Dân. Hơn 90 ngày sau, đoàn tuần du đến Dương Châu. Ngay khi thuyền cập bến, Lý Thế Dân và bạn bè đã rủ nhau lén đi ngắm hoa vào đêm, lo sợ rằng vào sáng hôm sau sẽ khó có cơ hội. Lý Thế Dân, người sau này trở thành vua Đường Thái Tông, đã ba lần nhún mình đón hoa. Cánh hoa trắng như ngọc, nhụy màu vàng lấp lánh, hương thơm dịu ngát dưới ánh trăng. Sau khi xem hoa xong, một trận mưa lớn đổ xuống, làm cho hoa rụng hết. Vào sáng hôm sau, khi Tùy Dạng Đế đến xem hoa, chỉ thấy cánh hoa úa rũ, tan tác. Vua tức giận và tiếc nuối vì đã đi nghìn dặm mà không được nhìn thấy hoa, lập tức ra lệnh nhổ bỏ và vứt đi. Từ đó, hoa Quỳnh chỉ nở trong một thoáng về đêm.

Ý nghĩa của hoa Quỳnh trong đời sống

Dựa trên đặc tính của loài hoa này, ở Việt Nam, hoa quỳnh thường tượng trưng cho:

• Những điều đẹp đẽ nhưng ngắn ngủi.
• Sự khiêm nhường, trung thành, sang trọng kết hợp với chút huyền bí.
• Vẻ đẹp dịu dàng, e ấp, trong sáng của cô gái thiếu nữ.

Khi trồng hoa quỳnh, người Việt Nam thường ghép với cây đại. Lá của quỳnh nhỏ và rụng ngay khi mọc. Hoa quỳnh trông như chỉ có lá và trĩu xuống như cần nâng đỡ; khi kết hợp với cành đại, hai loài cây này hòa hợp âm dương và tạo nên biểu tượng của tình yêu đẹp. Nhiều người còn tin rằng khi trồng cùng cành đại, hoa quỳnh sẽ nở rộ hơn và mang hương thơm nồng nàn hơn. Tuy nhiên, ngày nay truyền thống này không được nhiều người chú ý như trước, không phải ai trồng hoa quỳnh cũng cần đặt cạnh cành đại.

Văn học

• Truyện Kiều (Nguyễn Du):

Hài văn lần bước dặm xanh

Một vùng như thể hoa quỳnh cùng cây đại.

Khi chén rượu, lúc cuộc cờ

Khi ngắm hoa nở, khi chờ trăng lên

• Bài thơ Hoa Quỳnh (Lâm Thị Mỹ Dạ):

Đời của hoa thơm ngát

Con ong không thể biết

Hoa nở trong im lặng

Âm thầm vào đêm khuya

E ấp nhưng không kiêu hãnh

Hoa nghiêng dưới ánh trăng sao

Như đàn thiên nga bé nhỏ

Sắp bay lên bầu trời cao.

• Nhạc phẩm Quỳnh Hương (Trịnh Công Sơn):

Đêm nay vẫn là đêm

Buồn bã với những nụ hôn

Trong vườn trăng

Vừa khép những đoá mong manh

Bộ sưu tập hình ảnh

• Dữ liệu liên quan đến chi Quỳnh tại Wikispecies
• Các phân họ Xương rồng
• Chi Quỳnh. Lưu trữ 2007-11-02 tại Wayback Machine

Liên kết bên ngoài

• Để có được nhật quỳnh mất 5 năm. Lưu trữ 2008-08-13 tại Wayback Machine