Chính xác hay không, tranh cãi vẫn còn. Tôi nhìn vào ChatGPT và thấy nó chỉ là một công cụ tạo ra văn bản

Là một AI 'sinh văn', cách chatbot này trả lời câu hỏi giống như việc một người đang chiêm tinh, đôi khi đúng, đôi khi sai, và đôi khi hoàn toàn là ảo tưởng. Tuy nhiên, cách nó trả lời vẫn thuyết phục.

Suốt những ngày mưa ở Hà Nội, mẹ tôi luôn hỏi: 'Trời này quần áo phơi có khô không?'. Dù biết đó chỉ là than phiền, mẹ vẫn không ngừng tìm kiếm câu trả lời.

Nhưng khi nghe câu hỏi, tôi không thể không suy nghĩ về việc tìm câu trả lời. Nó giống như một câu đố, khiến bạn phải tìm cách giải quyết ngay lập tức.

Các nhà nghiên cứu gọi đó là 'bản năng phác thảo'. Họ giải thích rằng, chỉ cần có một câu hỏi, não bộ sẽ tự động kích hoạt tất cả nguồn lực để tạo ra các kịch bản có thể trả lời.

Quá trình này diễn ra hoàn toàn tự động và vô thức. Bạn không cần phải cố gắng, chỉ cần một cụm từ là đủ để não bộ bắt đầu làm việc.

Vậy nên, 'Quần áo phơi sẽ khô đến khi nào' cũng giống như 'Khi nào thì bán được 1 tỷ gói mè'. Ngay khi nghe câu hỏi, 'bản năng phác thảo' đã đưa tôi đến vài ý tưởng.

Tôi hỏi ChatGPT: 'Trời mưa phơi quần áo đến khi nào mới khô?'

Một người sống trong thế kỷ 16 sẽ tìm đến nhà thông thái để tìm câu trả lời cho những điều họ không biết. Người dùng internet trong thế kỷ 21 sẽ tìm đến Google.

Tuy nhiên, 'bản năng phác thảo' của tôi nói rằng, có lẽ chúng ta nên thử hỏi ChatGPT, một công cụ AI mới nổi gần đây được cho là 'cỗ máy biết tuốt', thứ có thể thay thế cả Google lẫn những nhà thông thái.

Với một chatbot được đánh giá cao như thế, tôi nghĩ mình có thể bắt đầu bằng một câu hỏi trực tiếp như thế này:

Ý kiến của bạn về câu trả lời này là gì? Đúng hay sai, tranh cãi!

ChatGPT đưa ra 4 khoảng thời gian: 1 tiếng, 2 tiếng, 4 tiếng và 6 tiếng. Thực tế, câu trả lời này có hai phạm vi thời gian. Thay vì nhìn thấy hình ảnh của một nhà thông thái, nó khiến tôi liên tưởng đến phép mà thuật đọc nguội của thầy bói.

'Trong một số trường hợp, quần áo có thể khô trong khoảng 1 đến 2 giờ, nhưng trong các trường hợp khác, có thể mất từ 4 đến 6 giờ để khô hoàn toàn'. Nghe như: 'Những người đã có gia đình nhưng không may sinh con trai'.

Theo cách thầy bói đoán, câu trả lời của ChatGPT là sự pha trộn giữa kỹ thuật 'Bắn đạn hoa cải' với 'Mánh cầu vồng'.

'Bắn đạn hoa cải' có nghĩa là đưa ra nhiều dự đoán hoặc câu trả lời để hy vọng một trong số đó là chính xác.

Ví dụ, một thầy bói có thể nói: 'Tôi cảm nhận có một người đàn ông trong gia đình bạn gặp vấn đề về tim'. Với nhiều người đàn ông trong một gia đình và nhiều loại vấn đề về tim, việc này dễ dàng trở thành sự chắc chắn.

Chỉ cần một người đàn ông trên 50 tuổi, tỉ lệ mắc vấn đề về tim là hơn 50%. Khi kết hợp các yếu tố này, khả năng dự đoán của thầy bói có thể lên tới gần 100%.

Tương tự như câu trả lời của ChatGPT, nó đưa ra nhiều yếu tố và nói rằng thời gian khô quần áo trong trời mưa có thể thay đổi tùy trường hợp. Sau đó, nó đưa ra nhiều con số về thời gian, tạo ra hai phổ khác nhau cho 'mánh cầu vồng'.

'Mánh cầu vồng' là khi bạn đưa ra một phán đoán, sau đó đảo ngược nó để tạo ra một loạt các kết quả từ một biên độ này sang một biên độ khác, từ một màu sắc này sang một màu sắc khác.

Ví dụ, một thầy bói có thể nói: 'Bạn thường là người hướng ngoại, hoà đồng và vui vẻ nhưng cũng có những lúc, bạn lại trở nên tĩnh lặng, buồn bã và không có ai để chia sẻ'. Thực tế là ngay cả những người hướng ngoại cũng có những thời điểm hướng nội.

Giống như những người tự tin cũng có thể cảm thấy không tự tin, những người chịu trách nhiệm cũng có thể có những khoảnh khắc không chịu trách nhiệm. Vậy nên, việc phơi quần áo ngoài trời nồm có thể mất từ 2-4 tiếng, nhưng cũng có thể mất nhiều hơn, từ 4-6 tiếng.

Mục tiêu của thuật đọc nguội là tạo ra một mệnh đề thú vị để thuyết phục bạn, không nhất thiết phải là sự thật. Không cần phải xác định xem mệnh đề đó đúng hay sai, miễn là nghe có vẻ hấp dẫn.

Tôi nhận ra rằng đây là một chiến lược thông minh mà ChatGPT (có lẽ đã được lập trình) sử dụng để đối phó với câu hỏi mơ hồ. Tuy nhiên, tôi không đánh giá cao tính chính xác của câu trả lời mà nó đưa ra.

Trong thực tế, trong những ngày trời mưa ở Hà Nội gần đây, tôi cần hơn 6 tiếng để phơi khô quần áo. Vậy, hãy cung cấp thêm thông tin cho nó xem:

Một lần nữa, tôi cảm thấy ChatGPT đang áp dụng thuật đọc nguội để làm cho tôi hài lòng với câu trả lời của nó.

Dù là thầy bói nào, họ cũng cần phải quan sát phản ứng của người khác sau khi họ đưa ra dự đoán. Có người quan sát một cách tinh tế, chỉ cần một cử chỉ nhỏ cũng đủ để họ hiểu phản ứng của đối phương.

Nhưng cũng có những người trực tiếp hỏi: 'Đúng nhận sai cãi', giống như cách mà bạn đã thấy một người làm đồng bổ cau trên TikTok gần đây.

Khi đóng bổ này nhận thấy phản ứng đồng ý từ đối tác, họ sẽ khẳng định mình và tiếp tục theo đuổi hướng đã chọn. Nếu phản ứng là phản đối hoặc không đồng ý, họ sẽ chuyển sang chủ đề khác ngay lập tức hoặc chọn một hướng khác trong thuật đọc nguội.

Tôi nghĩ ChatGPT đã nhận ra phản ứng 'cãi' của tôi thông qua các câu hỏi mà tôi đã đặt để thách thức câu trả lời trước đó của nó. Do đó, nó đã thay đổi câu trả lời (mặc dù vẫn là một câu trả lời chung chung – một loại thuật đọc nguội khác được gọi là hiệu ứng Barnum).

Bạn có thể nhận thấy ChatGPT trả lời quanh co về thuật đọc nguội. Nhưng sau khi tôi hỏi liệu nó có đang đọc nguội tôi không, nó đáp lại như sau. Nếu ChatGPT thật thà, tôi nghĩ nó cần phải có nhiều thông thái hơn. Nếu nó đã đủ thông thái, thì tôi nghĩ nó đang giả trân.

Tôi hỏi Google: 'Trời mưa phơi quần áo đến bao lâu mới khô?'

Sau khi không tìm được câu trả lời đáng tin cậy từ ChatGPT, tôi nghĩ mình nên quay lại cách truyền thống: Google.

Nếu câu trả lời trước đó của ChatGPT đúng: 'Không có công thức chính xác để tính thời gian phơi quần áo, vì nhiều yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, lượng gió và độ dày của vải đều có thể ảnh hưởng đến thời gian phơi'.

'Cách tốt nhất để tính toán thời gian phơi là thử phơi một lượng quần áo tương tự với cùng nhiệt độ và độ ẩm rồi đo thời gian phơi đó. Sau đó, bạn có thể dự đoán thời gian phơi cho lượng quần áo tương tự trong môi trường tương tự'.

Trong kịch bản khả thi nhất, tôi nghĩ rằng mình có thể tìm ra một thí nghiệm khoa học hoặc ít nhất là một kinh nghiệm được xác nhận, về việc phơi quần áo trong trời nồm ẩm mất bao lâu để khô.

Dĩ nhiên, bạn không thể làm điều đó với Google chỉ bằng một câu hỏi mơ hồ như cách bạn hỏi ChatGPT, một chatbot được đào tạo với mô hình ngôn ngữ tự nhiên. Để tìm ra câu trả lời bằng Google, bạn cần làm việc với từ khóa. Tôi đã thử 2 từ khóa cơ bản: 'phơi quần áo trời nồm' và 'drying clothes in humid weather'.

Công việc tiếp theo là 'lục' qua một loạt các tài liệu mà bạn sẽ tìm thấy, đánh giá chúng dựa trên tác giả, nguồn tài liệu, trích dẫn, nội dung và kiến thức mà chúng cung cấp. Khi không tìm được câu trả lời, tôi sẽ thử từ khóa khác.

Kết quả: Dùng từ khóa Tiếng Việt, không tìm thấy tài liệu hữu ích về việc trả lời câu hỏi. Đa phần là các bài viết về kinh nghiệm và mẹo vặt khi phơi quần áo ẩm trong trời nồm.

Không có tài liệu nào cung cấp ước tính xác nhận được thời gian phơi quần áo trong trời nồm.

May mắn là từ khóa Tiếng Anh mang lại nhiều thông tin hơn: Một số đường link tới Reddit và Quora với các câu hỏi tương tự, cũng như một số bài viết khoa học giải thích về hiện tượng bay hơi và tốc độ thoát hơi từ quần áo.

Tôi đã tìm thấy một điều bất ngờ: Đó là Phương trình Penman-Monteith, một công cụ mà ChatGPT khẳng định là 'không có': Một công thức có thể ước tính thời gian phơi quần áo.

Phương trình này được gọi là Penman-Monteith, do nhà khí tượng người Anh Howard Penman đề xuất vào năm 1948 và được hoàn thiện bởi nhà vật lý học người Anh John Monteith vào năm 1965.

Penman-Monteith được sử dụng để ước tính tốc độ bay hơi từ một bề mặt phẳng dựa trên dữ liệu khí tượng, với các yếu tố như nhiệt độ, tốc độ gió, bức xạ mặt trời và độ ẩm tương đối.

Từ khi được phát triển, Penman-Monteith đã trở thành công cụ quan trọng giúp tính toán lượng nước bay hơi của đất đai, hỗ trợ người nông dân trong việc quản lý tưới tiêu và làm cho mùa vụ cây trồng hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, Phương trình Penman-Monteith cũng có thể áp dụng để dự đoán thời gian phơi quần áo ngoài trời. Trong một nghiên cứu được đăng trên tạp chí Physics Special Topics của Đại học Leicester, Anh Quốc, một nhóm sinh viên năm cuối đã thử điều chỉnh và giải phương trình này.

Sử dụng các thông số cơ bản như nhiệt độ (T), độ ẩm không khí (h), tốc độ gió (u) và bức xạ ròng (Rn), họ đã ước tính được thời gian cần để phơi khô một chiếc áo phông và một chiếc khăn tắm.

MetService, cơ quan khí tượng quốc gia của New Zealand, cũng đã áp dụng công thức này để tạo ra một bản đồ dự đoán thời gian phơi quần áo ngoài trời cho các khu vực trên lãnh thổ. Họ thậm chí còn sử dụng dữ liệu khí tượng để dự đoán ngày nào thích hợp nhất để giặt giũ và phơi quần áo ngoài trời:

Tại đây, tôi nhớ lại ChatGPT và quyết định hỏi nó một lần nữa.

Đầu tiên, là việc nhắc lại câu hỏi:

Tôi không hiểu tại sao ChatGPT lại trả lời bằng Tiếng Anh, nhưng thử tiếp tục hỏi nó về phương trình Penman-Monteith:

Chatbot này cho biết nó không có khả năng giải quyết phương trình phức tạp như Penman-Monteith.

Tôi tiếp tục yêu cầu ChatGPT đọc bài báo trên tạp chí Physics Special Topics. Nhưng nó báo cáo rằng nó không thể truy cập Internet và các tài liệu chứa bài báo khoa học:

Dựa trên một phản xạ của 'bản năng phác thảo' (bạn còn nhớ bản năng phác thảo chứ, thứ vẽ ra mọi kịch bản khả dĩ trong đầu một cách vô thức), tôi hỏi ChatGPT: 'Làm cách nào để tính toán tốc độ khô của quần áo khi phơi ngoài trời?'

Thật bất ngờ! Sau nhiều lần khẳng định rằng không có công thức nào để tính toán tốc độ phơi khô quần áo, bây giờ, chatbot này lại nói rằng chúng ta có thể sử dụng phương trình Penman-Monteith để làm điều đó.

Từ đó, tôi không còn nghi ngờ gì về việc mình đang giao tiếp với một thầy bói biết đọc nguội. ChatGPT đã lấy từ khóa 'Penman-Monteith' mà tôi lần đầu tiên nhắc đến, để điều hướng cho câu trả lời tiếp theo.

Nó giống như thầy bói nhận được một mảnh thông tin mà người hỏi chỉ đưa ra phỏng đoán, và bắt đầu diễn giải như thể mình đã biết từ trước.

Vậy sau cùng, tôi học được điều gì?

Từ trải nghiệm của mình, tôi cảm thấy ChatGPT cũng có một loại 'bản năng phác thảo'. Ngay khi gặp phải một câu hỏi, nó tức thì kết nối mọi dữ liệu mà nó đã học để đưa ra câu trả lời.

Tại thời điểm này, 'bản năng phác thảo' chỉ dừng lại ở mức 'soạn thảo'. Cách ChatGPT trả lời các câu hỏi giống như một thầy bói. Bạn có thể đọc thêm bài viết này của chuyên gia Nguyễn Hồng Phúc để hiểu thêm về cơ chế của nó':

'Con A.I GPT này được tạo ra với mục đích chính là để 'Sinh Chữ'. Cụ thể là bạn sẽ chơi trò nối từ với nó, bạn viết 1 câu, nó sẽ đọc câu đó rồi dựa trên kiến thức nó đang lưu trữ trong bộ nhớ của nó mà 'sinh ra chữ' nối tiếp cái câu mà bạn viết'.

Theo ông Nguyễn Hồng Phúc, ChatGPT hiện nay không phân biệt được giữa 'đúng' và 'sai'. Điều này là do chúng được đào tạo với dữ liệu chứa cả thông tin đúng và sai trong đó.

'A.I chỉ đơn thuần là ghi nhớ hết tất cả. Khi sau này được hỏi, nó cũng chỉ đơn thuần trả lời lại từ trí nhớ của nó những thông tin đó, không phân biệt đúng – sai'.

Paul von Hippel, giáo sư nghiên cứu về khoa học dữ liệu và thống kê tại Đại học Texas cũng đồng ý: 'Chatbot này hành động giống một chuyên gia, và đôi khi nó có thể đóng giả chuyên gia một cách thuyết phục. Nhưng công cụ này lại thường đưa ra những câu trả lời có cả thông tin đúng lẫn thông tin sai sự thật, và có thể bịa đặt theo một cách thuyết phục'.

'Tóm lại công thức thành công của ChatGPT trong 01 tháng qua: Một con A.I Ngôn Ngữ được huấn luyện đủ sâu để sinh ra những câu chữ có ý nghĩa đủ thuyết phục người đọc + sự bất chấp đạo đức của một công ty công nghệ A.I + UI/UX phù hợp (Chat) = ChatGPT', ông Nguyễn Hồng Phúc viết.

Tôi có thể viết lại công thức này dựa trên trải nghiệm của mình: ChatGPT = Một thầy bói hành nghề đủ lâu để biết đọc nguội và thuyết phục người xem + bất chấp đạo đức + UI/UX phù hợp (Bổ cau).

***

Quay trở lại câu hỏi 'Trời nồm phơi quần áo bao giờ mới khô?', khi thấy chatbot này không giúp được gì, tôi phải 'google' tiếp để tìm các biến số cho phương trình Penman-Monteith.

Rất tiếc là tôi không thể tìm thấy dữ liệu về bức xạ ròng (Rn) ở Hà Nội trong những ngày này, mặc dù đã tìm thấy một cơ sở dữ liệu được chia sẻ bởi NASA và một số nghiên cứu áp dụng phương trình Penman-Monteith tại Việt Nam.

Như tôi đã nói, khi Google còn không tìm thấy, con chatbot này chẳng thể giúp được gì:

Vậy là để có đáp án cuối cùng, tôi quyết định giải phương trình Penman-Monteith cho một chiếc áo phông có diện tích 0,5 m2, chứa 0,075 kg nước, phơi trong phòng kín, với nhiệt độ 23 độ C, độ ẩm 90%, không có gió và bỏ qua bức xạ ròng.

Mất thêm vài bước 'google' để hiểu về các biến số, cầm tờ nháp, chiếc bút và máy tính cầm tay. Cuối cùng, tôi có đáp án: 14 giờ! 

Dù sao đi nữa, tôi đã có một con số để làm bớt lo lắng cho mẹ, và cũng để đặt Rubik xuống. Tôi biết rằng 6 mặt của nó vẫn chưa hoàn hảo, vì 14 giờ không thực sự là một ước tính chính xác.

Nhưng ít nhất, con số này còn chân thực hơn câu trả lời mà ChatGPT đưa ra. Tôi đã nói với mẹ để bà yên tâm rằng ngay cả việc phơi một chiếc áo phông trong thời tiết như này cũng cần ít nhất hơn nửa ngày để khô.

'Không nói với ChatGPT, nhé mẹ. Và đừng tiết lộ quá nhiều thông tin khi đến xem bói nữa'.

Chỉ để vui thôi:

Tham khảo: Tâm lý học, Dự báo thời tiết, JPST, Fastcompany