Chó vòi hương

Chó vòi hương, vòi đốm hay vòi mướp (danh pháp khoa học: Paradoxurus hermaphroditus) là một loài động vật có vú thuộc họ Cầy, sống chủ yếu ở Nam Á, Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc. Đây là loài cầy phổ biến nhất ở Việt Nam và liên quan đến cà phê chồn nổi tiếng trên toàn cầu với tên gọi chồn hương.

Vào năm 2008, loài này được xếp vào danh sách loài ít bị đe dọa.

Mô tả

Chó vòi hương nặng từ 3 đến 5 kg, dài từ 480 đến 700 mm, với đuôi dài từ 400 đến 660 mm. Bộ lông chủ yếu màu xám, với ba vệt đen dọc trên lưng. Vệt đen trên đuôi bị đứt quãng, tạo thành các đốm đen, cùng với các đốm đen rải rác ở hai bên thân. Khuôn mặt có vệt đen quanh mắt và mõm, trông như mặt nạ, với các đốm trắng bên má và mắt. Bốn bàn chân có màu đen, đuôi dài gần bằng thân, phần gốc đuôi có màu đen pha vàng nhạt, mặt dưới màu vàng đất, phần ngoài đuôi màu đen. Tên khoa học (P. hermaphroditus) phản ánh sự hiện diện của các tuyến xạ giống như tinh hoàn ở cả hai giới. Chúng có thể phun ra chất bài tiết độc hại từ các tuyến này và có móng vuốt sắc bén để leo trèo dễ dàng.

Phân bố và môi trường sống

Cầy vòi hương là loài động vật bản địa của nhiều quốc gia ở Nam Á và Đông Nam Á như Ấn Độ, Nepal, Bangladesh, Bhutan, Myanmar, Sri Lanka, Thái Lan, Singapore, Malaysia bán đảo, Sabah, Sarawak, Brunei Darussalam, Lào, Campuchia, Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, cùng với các đảo Sumatra, Java, Kalimantan, Bawean và Siberut ở Indonesia. Loài này cũng đã được du nhập đến Irian Jaya, quần đảo Sunda nhỏ, Maluku, Sulawesi và Nhật Bản. Vẫn chưa rõ liệu chúng có xuất hiện ở Papua New Guinea hay không. Tại Việt Nam, cầy vòi hương phân bố chủ yếu ở các tỉnh phía nam từ Ninh Thuận đến Long An.

Cầy vòi hương thường sinh sống trong các khu rừng nguyên sinh, và mặc dù có thể thấy chúng ở rừng thứ sinh với mật độ thấp, nhưng loài này cũng thường xuất hiện tại các khu vườn ngoại ô, nơi có nhiều trái cây chín. Với móng vuốt sắc bén, chúng dễ dàng leo trèo lên cây và mái nhà gần đó. Tại Sri Lanka, cầy vòi hương đã trở thành loài gây hại vì chúng sinh đẻ và bài tiết trên mái nhà, đồng thời phát ra tiếng kêu ồn ào vào ban đêm làm mất giấc ngủ của nhiều người.

Sinh thái và tập tính

Cầy vòi hương là loài động vật ăn tạp và chủ yếu hoạt động vào ban đêm. Chúng ăn nhiều loại quả như hồng xiêm, xoài, chôm chôm và các động vật nhỏ như chim, chuột, rắn,... Đặc biệt, chúng rất thích nhựa của hoa cọ, một chất lỏng có thể lên men thành rượu mùi ngọt.

Cầy vòi hương có khả năng sinh sản quanh năm, nhưng thường sinh đẻ nhiều nhất vào các tháng 10, 11 và 12. Mỗi lần đẻ, chúng có thể sinh từ 2 đến 4 con, và cầy con phát triển rất nhanh chóng.

Cà phê chồn

Tên gọi 'Cà phê chồn' trong tiếng Việt có thể gây hiểu lầm, vì thực chất loại cà phê này được làm từ hạt cà phê mà cầy vòi hương ăn vào, tiêu hóa một phần, và sau đó thải ra chứ không phải từ loài chồn.

Cầy vòi hương trèo lên cây cà phê để chọn những trái chín đỏ nhất. Người ta tin rằng những trái cà phê này khi ở trong dạ dày của cầy vòi hương sẽ biến đổi dưới tác dụng của enzym, tạo ra hương vị đậm đà hơn. Sau khi được làm sạch và chế biến, hạt cà phê này có hương thơm đặc biệt và vị khác biệt, trở thành đặc sản đắt giá.

Phân loài

Kể từ lần mô tả đầu tiên của Peter Simon Pallas vào năm 1777, nhiều phân loài đã được phát hiện và mô tả từ năm 1820 đến 1992. Dưới đây là danh sách các phân loài theo thứ tự thời gian mô tả:

• P. h. hermaphroditus (Pallas, 1777) — phân bố ở Sri Lanka và miền nam Ấn Độ phía bắc sông Narbada;
• P. h. bondar (Desmarest, 1820) — mô tả ở Bengal và Terai thuộc Nepal;
• P. h. musanga (Raffles, 1821)
• P. h. javanica (Horsfield, 1824)
• P. h. pallasii (Gray, 1832) — mô tả ở những ngọn đồi Nepal và phân bố từ Nepal, Sikkim, Assam đến miền bắc Myanmar;
• P. h. philippinensis (Jourdan, 1837)
• P. h. setosus (Jacquinot và Pucheran, 1853)
• P. h. nictitans (Taylor, 1891) — mô tả ở Odisha;
• P. h. lignicolor (Miller, 1903)
• P. h. minor (Bonhote, 1903)
• P. h. canescens (Lyon, 1907)
• P. h. milleri (Kloss, 1908)
• P. h. kangeanus (Thomas, 1910)
• P. h. sumbanus (Schwarz, 1910)
• P. h. exitus (Schwarz, 1911)
• P. h. cochinensis (Schwarz, 1911)
• P. h. canus (Miller, 1913)
• P. h. pallens (Miller, 1913)
• P. h. parvus (Miller, 1913)
• P. h. pugnax (Miller, 1913)
• P. h. pulcher (Miller, 1913)
• P. h. sacer (Miller, 1913)
• P. h. senex (Miller, 1913)
• P. h. simplex (Miller, 1913)
• P. h. enganus (Lyon, 1916)
• P. h. laotum (Gyldenstolpe, 1917) — mô tả ở Chieng Hai, tây bắc Thái Lan và phân bố từ Myanmar đến bán đảo Đông Dương và Hải Nam;
• P. h. balicus (Sody, 1933)
• P. h. scindiae (Pocock, 1934) — mô tả ở Gwalior, phân bố ở miền trung Ấn Độ;
• P. h. vellerosus (Pocock, 1934) — mô tả ở Kashmir;
• P. h. dongfangensis (Corbet và Hill, 1992)

Tên gọi địa phương

• Musang hoặc Alamid ở Philippines;
• Musang ở Malaysia và Indonesia, còn được gọi là Luwak ở Indonesia;
• Motit, Amunin, ở vùng núi Trung tâm Cordillera miền Bắc Philippines;
• Punugu Pilli ở tây nam Andhra Pradesh, miền Trung Nam Ấn Độ;
• Gondhogokul, Khatash, Vham và nhiều tên gọi khác trong tiếng Bengal;
• Marapatti hoặc 'മരപ്പട്ടി', có nghĩa là 'chó cây' hoặc 'chó gỗ' trong ngôn ngữ Malayalam ở Kerala, Nam Ấn Độ;
• Maranai trong tiếng Tamil, cũng có nghĩa là 'chó cây' hoặc 'chó gỗ';
• Vaniyar ᦠᦲᧃ ở bang Gujarat;
• Uguduwa trong tiếng Sinhala của Sri Lanka;
• PuLi.ngaa maajjar trong tiếng Konkani;
• Ii Hěn อีเห็น ở Thái Lan;
• Hěn ເຫັນ hoặc Ngěn ເຫງັນ (IPA: [ŋěn]) ở Lào;
• Hěn ႁဵၼ် trong tiếng Shan ở Myanmar;
• Hǐn ᦠᦲᧃ trong tiếng Lự ở châu tự trị Tây Song Bản Nạp, Vân Nam, Trung Quốc.

Liên kết ngoài

• Animal Diversity Web