Chu kỳ sinh sản

Chu kỳ sinh sản hay thời kỳ sinh sản hay còn gọi là phát dục (Estrous cycle - bắt nguồn từ động dục hay động đực-oestrus trong tiếng Latin và có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là 'ham muốn tình dục') chỉ về các thay đổi sinh lý định kỳ do sự tác động của hormone sinh dục gây ra. Chu kỳ này diễn ra ở hầu hết các động vật có vú thuộc giống cái, ở một số loài, kể cả loài người, chu kỳ kinh nguyệt bắt đầu sau khi trưởng thành về giới tính ở phụ nữ và bị gián đoạn bởi các giai đoạn vô sinh hoặc mang thai. Thông thường, chu kỳ sinh sản sẽ tiếp tục cho đến khi cá thể đó chết. Một số động vật có thể xuất hiện âm đạo chảy máu, thường nhầm lẫn về kinh nguyệt, còn được gọi là 'giai đoạn'.

Tổng quan

Về mặt giải phẫu, các động vật có vú có chung hệ thống sinh sản, bao gồm hệ thống dưới đồi điều tiết giải phóng hormone phóng thích gonadotropin trong tuyến yên tiết ra hormone kích thích nang trứng và hormone luteinizing và buồng trứng phóng thích hormone giới tính bao gồm estrogen và progesterone. Tuy nhiên, các loài khác nhau đáng kể trong hoạt động điều tiết. Một điểm khác biệt là động vật có chu kỳ sinh sản sẽ hấp thụ nội mạc tử cung nếu sự thụ thai không xảy ra trong chu kỳ đó. Động vật có chu kỳ kinh nguyệt sẽ làm mất nội mạc tử cung thông qua kinh nguyệt. Một điểm khác biệt là hoạt động tình dục.

Ở những loài có chu kỳ sinh sản, con cái thường chỉ quan hệ tình dục trong giai đoạn sinh sản của chu kỳ của chúng. Ngược lại, những con cái có chu kỳ kinh nguyệt có thể hoạt động tình dục bất cứ lúc nào trong chu kỳ của chúng, ngay cả khi chúng không rụng trứng. Con người có chu kỳ kinh nguyệt hơn là chu kỳ sinh sản. Họ, không giống như các loài khác, được cho là không có bất kỳ dấu hiệu rõ ràng bên ngoài nào để báo hiệu sự thụ nhận của estral khi rụng trứng (che đậy, che giấu). Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho thấy rằng phụ nữ có khuynh hướng có quan hệ tình dục nhiều hơn và có nhiều hoạt động tình dục ngay trước khi rụng trứng (động dục).

Các giống chó

Ở chó

Thời điểm chó cái đến động dục (thành thục) lần đầu trung bình từ 6–12 tháng tuổi và phụ thuộc vào giống chó và nhiều yếu tố khác nên không thể xác định chính xác tuổi động dục của chó. Các giống chó nhỏ thường thành thục từ 6–10 tháng tuổi, các giống lớn thường muộn hơn khoảng 12 tháng tuổi. Tuy nhiên, nhiều giống chó lớn có thể có chu kỳ động dục đầu tiên từ 18–24 tháng tuổi. Các giống chó lai, lai tạp hoặc cận huyết, chó sống ở vùng khí hậu ôn hoặc hàn đới, chó bị ốm hoặc kém dinh dưỡng, hoặc chó quá béo thường động dục muộn hơn và không có biểu hiện động dục mãnh liệt như chó khác.

Dấu hiệu chó cái vào kì động dục là bộ phận sinh dục và núm vú bắt đầu phồng lên, âm đạo sưng to dần và tiết ra dịch nhờn. Sau 7-10 ngày, chó bắt đầu ra kinh. Ban đầu không nhiều, chó thường liếm sạch. Sau đó 3-5 ngày máu chảy nhiều, không thể liếm sạch, máu rơi khắp nhà. Đây là lý do nhiều người không nuôi chó sinh sản muốn triệt sản chó cái.

Tránh để chó cái đi rông trong thời gian này, vì chó đực có thể phát hiện chó cái đang động dục trong bán kính 2-3km. Chó đực có thể dụ chó cái và chúng dễ dàng giao phối tự nhiên. Chúng có khả năng tự nhận biết và tìm đến nhau. Con đực có thể nhận biết chó cái đang động dục trong bán kính 2-3km bằng khả năng mùi. Lúc này, âm đạo của chó cái sưng to và cứng, sau 17-22 ngày âm đạo khô dần và không tiết ra dịch nhờn nữa, chó cái không thích gần đực nữa.

Ở mèo

Hiện tượng động dục xảy ra ở cả mèo đực và mèo cái. Mèo đực thường tiểu bừa bãi vì trong thời gian này chúng thường đánh dấu lãnh thổ bằng nước tiểu, giữ đuôi vểnh cao và phun nước tiểu vào các đồ vật theo chiều dọc. Đuôi di chuyển liên tục, hệ thống sinh sản luôn hưng phấn.

Mèo cái vào kỳ động dục thường tru lên, kêu rít, quằn quại, và cố gắng thu hút mèo đực. Biểu hiện động dục của mèo cái có thể bao gồm bồn chồn, tiếng kêu lạ, lăn tròn trên mặt đất và rên rỉ. Hành vi bồn chồn và không yên có thể là dấu hiệu động dục, mèo cái có thể cọ người và gây tổn thương nếu bị cấu giữ. Hành vi này lộ rõ khi mèo cọ xát mùi lên đồ đạc, đặc biệt là khu vực ra vào như khung cửa. Khi động dục, mèo cái có thể thay đổi mùi hương để mời gọi bạn tình.

Mèo cái thường liếm khu vực âm hộ do sưng nhẹ và rỉ máu làm chúng khó chịu. Khi vuốt ve ở lưng hoặc đuôi, mèo cái sẽ nâng mông lên, đuôi xoay sang một bên, hai chân sau cử động lên xuống. Đây là tư thế chuẩn bị giao phối, dấu hiệu mèo sẵn sàng giao phối với phản xạ lệch đuôi giúp mèo đực dễ dàng giao phối vào âm hộ. Xoa lưng, đặc biệt ở vùng xương chậu và mông, mèo cái có thể nâng mông lên và nâng đuôi sang một bên.

Ở thỏ

Thỏ con bắt đầu độ tuổi sinh sản và có thể thụ thai từ 4-5 tháng tuổi. Đối với thỏ ngoại nhập để phối giống, lúc này nên có cân nặng từ 3 kg trở lên, còn thỏ lai thì từ 2,6 kg trở lên khi đạt đến 5,5-6 tháng tuổi. Chu kỳ sinh sản của thỏ thường dao động từ 10-16 ngày, trong đó thời gian rụng trứng kéo dài từ 3-5 ngày. Việc thỏ con rụng sớm hay muộn, theo chu kỳ hay không, phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ và thể lực. Có thể kích thích thỏ cái bằng cách nuôi gần thỏ đực hoặc dùng kích dục như huyết thanh ngựa chửa để tiêm bắp, mỗi 1 kg cân nặng được tiêm 15 đơn vị chuột, sau khi tiêm từ 1-4 ngày là có thể phối giống được.

Spindler, R.E., Wildt, D.E. Biến đổi hàng năm về chất lượng trứng trong buồng trứng nhưng không phải tinh trùng trong tinh hoàn của mèo ta. Biology of Reproduction 1999; 61:188–194.

Kiểm soát cơ quan ngoài buồng trứng nhằm hỗ trợ sinh sản ở mèo nhà và các loài mèo hoang dã. Theriogenology 2006; 66: 37–48.

Liên kết ngoài