Chứng cứ sớm nhất về lịch bói của người Maya trong kim tự tháp cổ

Khi sắp xếp hơn 7.000 mảnh vỡ của một bức phù điêu thời Maya cổ lại với nhau, các nhà khoa học phát hiện mảnh số 4777 khớp với mảnh 4778 để tạo thành một ngày gọi là '7 Hươu' trong lịch bói Tzolkin.

Có thể bạn đã nghe đến Maya, một nền văn minh phát triển rực rỡ ở Trung Mỹ từ thời tiền cổ những năm 2.600 Trước Công Nguyên.

Được gọi là nền văn minh, Maya thực chất là một tập hợp của rất nhiều thành bang và vương quốc độc lập, nhưng họ thờ chung những vị thần, sử dụng chung chữ viết, chia sẻ phát minh, công nghệ, xây dựng công trình kiến trúc và nghệ thuật đồng bộ với nhau.

Để phát triển như vậy, người Maya được cho là rất giỏi toán và thiên văn. Nhờ đó, họ tạo ra được bộ lịch vô cùng chính xác, chỉ lệch 0,0002 ngày so với lịch tân kỳ, tương đương chỉ bị lệch 1 ngày sau 5.000 năm.

Ngoài lịch 365 ngày, người Maya còn có lịch độc đáo khác gọi là lịch Tzolkin, hay lịch bói có 260 ngày. Gọi là lịch bói vì Tzolkin là hệ thống mà người Maya dùng để quyết định thời điểm tổ chức các nghi lễ, đánh dấu các ngày quan trọng và dự đoán các sự kiện trong tương lai.

Chứng cứ sớm nhất về bộ lịch này được xác định vào khoảng những năm 100 Trước Công Nguyên ở Mexico. Mới đây, trong tàn tích của kim tự tháp Las Pinturas ở Guatemala, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hai mảnh vỡ hình vẽ ghép lại thành ngày '7 Hươu' trong lịch Tzolkin.

Nguyên nhân thực sự của ngôi đền này là một ngôi đền xây dựng vào khoảng năm 2200-2300 TCN. Vì vậy, đây có thể xem là bằng chứng sớm nhất về lịch Tzolkin, một khám phá quan trọng chứng minh rằng người Maya đã sử dụng lịch bói của họ sớm hơn so với những gì chúng ta từng nghĩ.

7.000 mảnh phù điêu vỡ được tìm thấy bên trong tàn tích của ngôi đền cổ.

Như chúng ta đã biết, người Maya có truyền thống xây dựng các ngôi đền thờ của họ tại một vị trí duy nhất, không thay đổi qua từng thời kỳ. Ban đầu, họ xây một ngôi đền nhỏ, kích thước khiêm tốn.

Nếu thế hệ sau phát triển hơn thế hệ trước, họ sẽ phá hủy ngôi đền cũ và xây dựng một ngôi đền lớn hơn bao phủ nền ngôi đền cũ.

Như kim tự tháp Las Pinturas tại địa điểm khảo cổ San Bartolo, nằm sâu trong rừng rậm phía bắc Guatemala. Nó cao tới 30 mét với kiến trúc lớp chồng lớp.

Kim tự tháp này bao gồm tổng cộng 7 lớp nền, cho thấy nó đã trải qua 7 lần nâng cấp khác nhau, mỗi lần cách nhau khoảng 800 năm. Điều này khiến mỗi lần khai quật di chỉ này, các nhà khảo cổ phát hiện ra những điều mới mẻ, như họ đang mở một lớp củ hành hoặc một bức tranh Nga Matryoshka.

Trong quá khứ vào năm 2001, một bức tranh tường tinh xảo và sặc sỡ được phát hiện bên trong kim tự tháp Las Pinturas. Nó vẫn giữ nguyên và được niên đại vào khoảng 100 TCN. Bức tranh miêu tả một nghi lễ thần thoại của người Maya cổ đại:

Tấm phù điêu mới được khám phá gần đây thì không được may mắn như thế. Các nhà khảo cổ nói rằng nó đã vỡ thành hơn 7.000 mảnh nhỏ. Mảnh lớn nhất có kích thước 20x40 cm và mảnh nhỏ nhất chỉ bằng móng tay người.

'Người Maya cổ đại đã cố ý phá hủy bức tường khi họ tái xây dựng không gian nghi lễ của mình', giáo sư David Stuart, người dẫn chương trình nghiên cứu từ Đại học Texas, nói. Theo ông, họ đang phải làm việc như một trò chơi ghép hình khổng lồ.

Trong quá trình đó, Stuart đã tìm thấy 11 mảnh bích họa gần nhau. Chúng tạo thành những hình vẽ có ý nghĩa khi ghép viền với nhau. 'Các bức tranh trong giai đoạn trước của ngôi đền này đều bị phân mảnh một cách tồi tệ, không giống như những bức tranh tìm thấy sau này', ông nói.

Khi ghép lại, các mảnh vỡ sẽ tạo thành một con chữ Maya cổ đại hoặc những nét vẽ liên tục của tranh tường phù điêu. Nhưng trong số 11 mảnh ghép, có hai mảnh số 4777 và 4778 rất đặc biệt.

Giáo sư Stuart nói rằng chúng vẽ hình đầu con Hươu, một dấu chấm và một nét gạch ngang, cả hai nằm trong cách viết số 7 của người Maya cổ đại.

Khi ghép lại, ông tin rằng hai mảnh này đại diện cho ngày 7 Hươu trong lịch Tzolkin – thứ người Maya sử dụng để bói toán và dự đoán tương lai.

Bằng chứng sớm nhất về lịch bói của người Maya

Lịch Tzolkin là một hệ thống đếm chu kỳ 260 ngày được nhiều cộng đồng cổ đại sống trên khắp châu Mỹ sử dụng, bao gồm người Aztec, Mixtec và Zapotec. Tuy nhiên, bằng chứng sớm nhất của loại lịch này được tính cho người Maya vào khoảng thế kỷ 1 trước Công Nguyên.

Trong hệ thống lịch Tzolkin, người Maya sử dụng 2 hệ đếm, 13 con số biểu thị cho 13 ngày và 20 chu kỳ lặp lại được biểu diễn hóa bằng các tạo vật thiên nhiên. Ví dụ, sau ngày '7 Hươu' trong lịch Tzolkin, người Maya sẽ có ngày '8 Thỏ', '9 Nước', '10 Chó', '11 Khỉ' và '12 Cỏ'…

Mỗi tạo vật này lại mang một ý nghĩa biểu trưng khác, được các văn bản cổ của người Maya chép lại và giải thích. Ví dụ, ngày 'Gió' được cho là hơi thở, là cuộc sống, ngày 'Chó' là ngày của sinh vật dẫn đường Mặt Trời xuyên qua âm phủ, ngày 'Cỏ' là ngày mưa bão, ngày 'Thanh kiếm' liên quan đến lễ hiến tế, ngày 'Cái lưới' liên quan đến biểu kiến của Sao Kim…

Chính vì những ý nghĩa được gán ghép này, lịch Tzolkin đã được người Maya sử dụng để xem ngày đẹp cho các nghi lễ và dự đoán tương lai. 'Nếu bạn nói ngày hôm đó là 7 Hươu, họ sẽ nói: 'Ồ đúng rồi, 7 Hươu có nghĩa là cái này, cái này và cái này', giáo sư Stuart cho biết.

Trên thực tế, ngày Hươu trong lịch Tzolkin được người Maya coi là đại diện cho hoạt động săn bắn. Nhưng đó chỉ là xét trên khía cạnh tín ngưỡng và văn hóa, còn trên khía cạnh khoa học, không có bất cứ bằng chứng nào cho thấy lịch Tzolkin hay các loại lịch khác của người Maya có thể dự đoán được tương lai.

Nói một điều gì đó sẽ xảy ra vào ngày '7 Hươu' giống như bạn nói trời sẽ mưa vào Thứ 4 vậy, mặc dù không biết đó là Thứ 4 nào vì lịch Tzolkin mang tính chu kỳ. Chính tính chu kỳ này của Long Count, một loại lịch Maya khác đã khiến nhiều người nhầm tưởng năm 2012 là năm tận thế vì đó là năm mà lịch Long Count kết thúc.

'Nhớ lại năm 2012, nhiều người đã hoảng hốt với việc chu kỳ lịch Maya kết thúc, giáo sư Stuart nhớ lại. 'Họ nói 'Đó là khi cuốn lịch kết thúc'. Nhưng thực tế không như vậy, họ không hiểu rằng khi chu kỳ này kết thúc, sẽ có một chu kỳ mới tiếp theo sau đó'.

Quay trở lại với bức phù điêu vỡ vụn trong kim tự tháp Las Pinturas, đằng sau chữ '7 Hươu' này, người Maya đã ghi chép điều gì? Câu trả lời có lẽ nằm trong 7.000 mảnh ghép chưa được sắp xếp của nó.

Tuy nhiên, có một điều mà giáo sư Stuart và các nhà nghiên cứu có thể khẳng định. Đó là niên đại carbon của mảnh ghép xác nhận con số và hình vẽ được khắc lên vào khoảng giữa năm 200 và 300 trước Công nguyên.

Điều này là bằng chứng sớm nhất về việc sử dụng lịch Tzolkin của người Maya. Nó sớm hơn 100 năm so với bằng chứng gần nhất từ vùng Oaxaca, Mexico và 1.000 năm so với các chữ viết lịch khác được tìm thấy ở Guatemala.

Với phát hiện này, Mexico không còn là cái nôi của chữ viết và lịch Tzolkin nữa. Thay vào đó, lịch sử đã ghi tên Guatemala. Và các cuộc khai quật tại kim tự tháp Las Pinturas vẫn đang tiếp tục.

Như đã đề cập, cấu trúc của những ngôi đền Maya giống như một hộp quà trong hộp quà trong hộp quà nữa… Mỗi lớp vỏ bọc đều chứa đựng những bí mật đang chờ chúng ta khám phá.

Xem thêm Science, Newscientist, Reuters