Chuyến hành trình cuối cùng của chị Phụng

Chuyến hành trình cuối cùng của chị Phụng (tiếng Anh: Madam Phung's Last Journey) là một bộ phim tài liệu Việt Nam được phát hành năm 2014. Được đạo diễn và quay bởi Nguyễn Thị Thắm, với sự sản xuất chính của Sylvie Blum, đây là bộ phim dài đầu tay của Nguyễn Thị Thắm, kể về hành trình của một đoàn hát chủ yếu là người chuyển giới ở khu vực Nam Bộ.

Nguyễn Thị Thắm, lấy cảm hứng từ những lần tham dự gánh hát hội chợ hồi nhỏ, đã bắt tay thực hiện bộ phim từ năm 2009. Cô đã theo đoàn hội chợ Bích Phụng trong suốt 13 tháng, ghi hình theo phong cách tài liệu trực tiếp và hoàn tất vào tháng 10 năm 2010. Sau một thời gian tìm kiếm hỗ trợ, cô đã bắt đầu dựng phim từ hơn 70 giờ phim thô và tiếp tục công đoạn hậu kỳ tại Pháp. Bộ phim hoàn tất vào tháng 3 năm 2014.

Chuyến hành trình cuối cùng của chị Phụng được công chiếu tại Liên hoan Điện ảnh Hiện thực ở Paris vào ngày 24 tháng 3 năm 2014 và được phân phối tại Việt Nam bởi Hãng phim Xanh vào ngày 13 tháng 12 năm 2014. Bộ phim nhận được nhiều phản hồi tích cực từ các nhà phê bình và phá vỡ mọi kỷ lục phát hành phim tài liệu ở Việt Nam. Phim đoạt giải 'Special Mention' tại Liên hoan Phim tài liệu Đông Nam Á Chopshots và nhận bằng khen trong hạng mục Phim tài liệu tại giải Cánh diều vàng 2013.

Nội dung

Vào năm 2004, đoàn diễn hội chợ Bích Phụng được thành lập với 35 thành viên đến từ khắp các vùng miền trên toàn quốc. Đa số họ là người chuyển giới, ít học, nghèo khổ, không có gia đình hoặc nghề nghiệp ổn định. Đoàn diễn suốt năm tại nhiều địa phương từ Đà Nẵng đến mũi Cà Mau. Các hoạt động hội chợ của họ bao gồm xổ số, tàu điện mini, nhà bơm hơi, vòng quay ngựa gỗ, bóng bay, phi tiêu và bắn súng vào các thành viên đang biểu diễn hoặc vẽ phác họa. Trưởng đoàn là chị Bích Phụng, một người chuyển giới từ nam sang nữ, đã từ bỏ cuộc sống tu hành sau khi phải lòng một nam phật tử và quyết định lập gánh hội chợ để kiếm sống. Chị Mỹ Hằng, chủ gian hàng bắn súng, phải đối mặt với nhiều nợ nần. Ở tuổi 46, chị là người lớn tuổi nhất trong đoàn.

Trên hành trình, đoàn gặp phải nhiều khó khăn. Cuối năm 2009, đoàn bị một nhóm thanh niên tấn công, ăn trộm và ném đá vào doanh trại. Tại Phan Rang, một kẻ trộm đã lấy đồ từ gian hàng rồi phóng hỏa, thiêu hủy hầu hết tài sản của chị Phụng, buộc đoàn phải di dời ngay ngày hôm sau. Kết thúc phim là hình ảnh chị Phụng nằm trên võng hát bài hát buồn, bên cạnh đám lửa cháy và những túi nilông bay trong gió, cùng với đường phố vắng vẻ. Lời thuật cho biết chị Phụng và chị Hằng đã qua đời sau khi quay xong tại Sài Gòn.

Sản xuất

Bối cảnh thực hiện

Sau khi tốt nghiệp từ Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP. Hồ Chí Minh năm 2007 và hoàn thành khóa học điện ảnh của Hiệp hội Điện ảnh Varan, Nguyễn Thị Thắm đã thực hiện nhiều phim tài liệu ngắn như Chào con chào baby (2005), Ông và cháu (2006), và Xe ôm (2011) - tác phẩm nhận bằng khen tại Liên hoan phim Việt Nam 2013. Ý tưởng cho dự án phim dài đầu tay của cô được hình thành một cách tình cờ, lấy cảm hứng từ việc thường xuyên xem các đoàn hội chợ và sự nhận thức về cộng đồng chuyển giới. Cô giải thích rằng sự thu hút chính là sự phiêu lưu của đoàn hát và sự đồng cảm với tầng lớp lao động, chứ không phải chủ đích chọn người đồng tính làm đối tượng phim.

Ghi hình

Để thực hiện phim, Nguyễn Thị Thắm đã phải tìm kiếm thông tin về các đoàn hội chợ khi chúng ngày càng ít xuất hiện ở các thành phố lớn. Trong một chuyến công tác tại Nha Trang, cô đã tìm thấy thông tin về một đoàn hội chợ đang biểu diễn gần đó và quyết định hợp tác với đoàn của chị Phụng ở huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận vào tháng 8 năm 2009. Cô xem đây là cái duyên vì những nhân vật đầu tiên cô gặp thường trở thành nhân vật chính trong phim của cô. Mặc dù ban đầu đoàn giữ khoảng cách vì lo ngại cô là nhà báo viết về các khía cạnh tiêu cực, nhưng dần dần họ mở lòng và cô gia nhập đoàn, ghi hình theo thể loại điện ảnh trực tiếp. Nguyễn Thị Thắm cho biết việc ghi hình là một trải nghiệm hấp dẫn và cô cảm thấy gần gũi hơn với các nhân vật khi chia sẻ cuộc sống và câu chuyện của họ.

Phim đã trải qua 5 năm để hoàn thiện, trong đó có 13 tháng ghi hình. Trang thiết bị được vay mượn từ Hiệp hội Varan, cùng với kinh phí của Nguyễn Thị Thắm, tài trợ từ các kênh truyền hình Đức và Pháp, và sự hỗ trợ từ bạn bè trong đoàn hát. Trong 4 tháng đầu, cô tập trung quan sát với ít phân đoạn quan trọng. Sau đó, cô nộp bản nháp cho Hiệp hội Varan để nhận hỗ trợ chi phí và tiếp tục ghi hình thêm 7 tháng với nhiều tình huống kịch tính. Quá trình ghi hình chính thức kết thúc vào tháng 10 năm 2010.

Sản xuất hậu kỳ

Gần một năm sau khi hoàn thành quay phim, Nguyễn Thị Thắm đã đi khắp nơi để kêu gọi đầu tư, bao gồm cả từ các quỹ cộng đồng LGBT tại Việt Nam, nhưng không thành công. Trong quá trình tìm kiếm nhà đầu tư từ Pháp và châu Âu, cô gặp nhà dựng phim người Pháp Aurelie Ricard vào tháng 7 năm 2013, cùng với giáo viên giảng dạy tại Hiệp hội Varan và đồng nghiệp Phạm Thị Hảo, những người đã hỗ trợ cô trong việc dựng phim mà không nhận thù lao. Cô đã tinh chỉnh phim trong 5 tháng, cắt giảm từ 70 tiếng đoạn phim thô xuống còn 4 tiếng. Cuối cùng, Nguyễn Thị Thắm phải rút ngắn phim còn 80 phút, mà cô gọi là 'sự hy sinh đau đớn', vì phải loại bỏ 'hai tuyến nhân vật rất cảm động' để đảm bảo 'mỗi phân đoạn không quá dài cũng không quá ngắn, giữ cho khán giả không bị phân tâm khỏi câu chuyện'. Trong phiên bản cuối cùng, cô muốn 'tập trung câu chuyện vào chị Phụng từ vai trò lãnh đạo, tổ chức công việc, ngoại giao địa phương đến đời sống tâm linh, tình cảm và những ước mơ riêng tư'.

Vào đầu tháng 2 năm 2014, cô đã đến Pháp để thực hiện công đoạn hậu kỳ của phim, nhờ sự hỗ trợ từ Ina, một công ty hậu kỳ phim lớn ở Pháp. Sylvie Blum, người chịu trách nhiệm sản xuất chính cho phim, đã hỗ trợ phối âm thanh, chỉnh màu, làm băng đĩa và hoàn tất phim. Trong thời gian làm hậu kỳ tại Pháp, Nguyễn Thị Thắm nhận tin buồn rằng Phụng và Mỹ Hằng đã qua đời vì bệnh AIDS vào khoảng tháng 5 năm 2011, chỉ 7 tháng sau khi cô hoàn tất quay phim, do không được chẩn đoán kịp thời. Đoàn hát sau đó được chuyển giao cho một thanh niên trẻ nhưng chỉ tồn tại một tháng rồi tan rã. Phim được hoàn thành vào ngày 14 tháng 3 năm 2014, hai tuần trước khi được công chiếu lần đầu tại Liên hoan Điện ảnh Hiện thực Paris. Vào ngày 15 tháng 4, có thông tin phim đã được hệ thống thư viện Pháp mua bản quyền.

Phát hành

Công chiếu lần đầu

Bộ phim 'Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng' đã có buổi công chiếu đầu tiên tại Trung tâm văn hóa Pompidou ở Paris vào ngày 24 tháng 3 năm 2014, nằm trong khuôn khổ Liên hoan Điện ảnh Hiện thực. Tại đây, phim tham gia tranh giải ở hạng mục 'Phim đầu tay quốc tế xuất sắc nhất' cùng với 8 phim khác từ nhiều quốc gia. Phản hồi của khán giả trong buổi công chiếu được trang RFI Tiếng Việt đánh giá là 'đa chiều'. Sau buổi chiếu, Nguyễn Thị Thắm đã tham gia một buổi thảo luận với khán giả về sự giảm sút của các loại hình gánh hát tại Việt Nam và quá trình sản xuất phim.

Ngay sau buổi công chiếu, Nguyễn Thị Thắm chia sẻ sự hào hứng khi lần đầu tiên tham dự một liên hoan lớn như vậy, nơi đông đảo khán giả tỏ ra thích thú với tất cả các bộ phim được chiếu. Cô cảm thấy bất ngờ và vui mừng khi thấy đông đảo người xem xếp hàng vào rạp, điều này đã tiếp thêm động lực và khích lệ cô rất nhiều. Cô cảm nhận được sự công nhận và trân trọng từ khán giả, điều này mang lại cho cô niềm vui lớn và động lực để tiếp tục theo đuổi nghề làm phim.

Trình chiếu quốc tế

Sau khi công chiếu tại Liên hoan Điện ảnh Hiện thực vào ngày 24 tháng 3 năm 2014, phim đã được giới thiệu tại nhiều liên hoan phim quốc tế khác. Đầu tiên là Liên hoan Phim tài liệu Đông Nam Á Chopshots ở Indonesia vào ngày 23 tháng 4. Sau đó, phim tiếp tục xuất hiện tại Liên hoan phim Lasalle tại Pháp vào tháng 5, Liên hoan phim Quốc tế Human Rights Human Dignity tại Myanmar và Liên hoan Phim tài liệu Việt Nam–châu Âu tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh vào tháng 6, Liên hoan phim Tự do tại Selangor vào tháng 9, Liên hoan phim Margaret Mead tại New York và Liên hiệp phim Women Make Wave tại Đài Loan vào tháng 10, và tiếp tục tại Liên hoan phim tài liệu thể nghiệm tại Hà Nội, Liên hoan phim Traces de vie và Liên hoan phim LGBT vào tháng 11. Phim cũng tham gia Liên hoan Phim Luang Prabang tại Lào vào tháng 12 năm 2014.

Phát hành tại Việt Nam

Vào cuối tháng 10 năm 2011, Nguyễn Thị Thắm đã tiếp cận Hồng Ánh, đồng nghiệp của cô trong phim ngắn Xe ôm thuộc dự án 86.000km+, để xin tài trợ cho dự án phim tài liệu dài đầu tay, lúc đó có tên là 'Đoàn Hội chợ Bích Phụng', đang trong giai đoạn hậu kỳ. Dù Hồng Ánh đã từ chối và hứa giúp đỡ khi có điều kiện, vào tháng 6 năm 2014, Nguyễn Thị Thắm đã mời Hồng Ánh đến xem phiên bản hoàn thiện của phim tại Trường Đại học Hoa Sen, TP Hồ Chí Minh. Ấn tượng với bộ phim, Hồng Ánh đã quyết định hỗ trợ Nguyễn Thị Thắm trong việc phát hành phim tại Việt Nam. Mặc dù gặp khó khăn do thể loại 'khó nuốt' của phim, Hồng Ánh vẫn tin rằng 'khán giả yêu điện ảnh thực sự sẽ tìm đến bộ phim này, vì đây không chỉ là một tác phẩm điện ảnh mà là một trải nghiệm quý giá hiếm có'.

Ngày 9 tháng 12, Hãng phim Xanh tổ chức buổi họp báo ra mắt và suất chiếu đầu tiên tại cụm rạp BHD, TP Hồ Chí Minh, nơi hai nhân vật Ái Khanh và Ngọc Phụng đã xuất hiện và giao lưu với truyền thông và khán giả về quá trình làm phim. Phim được phát hành tại Việt Nam với quy mô nhỏ, mang tính thử nghiệm nhằm đưa các phim ít giải trí nhưng có giá trị nghệ thuật đến với công chúng. Phim chính thức chiếu tại TP Hồ Chí Minh vào ngày 13 tháng 12, tại Đại học Phan Châu Trinh, Hội An vào ngày 16 tháng 11 năm 2014, Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội vào ngày 29 tháng 12 năm 2014 và Đà Nẵng vào ngày 30 tháng 1 năm 2015. Phim cũng được chọn chiếu lại tại TP Hồ Chí Minh trong dự án CGV Art House vào ngày 5 tháng 1 năm 2015.

Tiếp nhận

Phòng vé

Phim đã đạt được thành công lớn về doanh thu, phá vỡ kỷ lục phát hành phim tài liệu tại Việt Nam. Ở TP Hồ Chí Minh, số suất chiếu tăng từ 16 lên 30 để đáp ứng nhu cầu khán giả, với hơn 5.000 vé bán ra trong 18 suất đầu tiên. Tại Hà Nội, phim được chia thành 18 suất, mỗi suất có khoảng 240 ghế, với gần 1.500 vé bán và ba suất cháy vé. Tổng cộng, đã có 10.000 vé được bán trong 11 ngày chiếu tại TP Hồ Chí Minh, và khoảng 30.000 khán giả ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh đã xem phim, với 80% trong số đó là khán giả thuộc cộng đồng LGBT.

Truyền thông đã gọi Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng là 'một cột mốc quan trọng trong lịch sử phát hành phim tài liệu tại Việt Nam' và khẳng định rằng phim đã đạt được điều mà chưa bộ phim tài liệu Việt Nam nào gần đây làm được. VTV mô tả thành công của phim là 'không chỉ là câu chuyện của người phát hành bộ phim mà còn là bài học quý giá cho những nhà làm phim hiện tại, cho hệ thống phát hành phim của nhà nước và các nhà làm phim độc lập, chứng minh rằng một tác phẩm tốt có thể đến với công chúng.' Nguyễn Thị Thắm chia sẻ về thành công của phim rằng 'Đây là một bất ngờ lớn và niềm vui vô cùng to lớn cho tôi và đơn vị phát hành. Khi thực hiện dự án, chúng tôi không hề nghĩ rằng phim sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ như vậy.'

Đánh giá chuyên môn

Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng đã tạo nên tiếng vang lớn cả trong và ngoài nước, được các nhà phê bình khen ngợi về nội dung, phong cách tài liệu mới lạ và kỹ thuật quay của Nguyễn Thị Thắm. Trên Rotten Tomatoes, phim đạt điểm 100% đánh giá tích cực từ 5 bài bình luận, với điểm số trung bình tuyệt đối 10 trên 10. Tại Metacritic, phim nhận 77 điểm từ 4 bài đánh giá, được xếp hạng 'nhìn chung là đồng thuận'.

Tác giả Clayton Dillard từ Slant Magazine đã chấm phim 4 sao, so sánh cách tường thuật không theo dự kiến của Nguyễn Thị Thắm với sự 'nhấn mạnh vào sắc thái và tính đa chiều' của đạo diễn Federico Fellini trong Amarcord (1973). Ông nhận xét chủ đề của Thắm là ký ức, 'như một liên kết giữa các chủ đề ngầm của phim, tựa như một sự khai thác sâu ý nghĩa của chúng. Hội chợ, nơi trí tưởng tượng được kích hoạt, không thể tách rời ảnh hưởng đến đời sống thường ngày của nghệ sĩ đoàn hát. Khi màn nhung hạ xuống, họ không còn là những người mua vui nữa.' Helen T. Verongos từ The New York Times mô tả Bích Phụng là 'một nhà lãnh đạo bẩm sinh' và là 'một ngôi sao trong lớp phấn mắt lấp lánh, mi giả dày và trâm cài lông.' Ben Sachs từ Chicago Reader khen ngợi Nguyễn Thị Thắm đã 'gần gũi một cách thuyết phục với các chủ đề của mình' và nhận xét 'Đây là một bộ phim sống động nhưng cũng đượm buồn—những con người này sống gắn bó với gánh hát vì không thể hòa nhập ở nơi khác.'

Tại Liên hoan phim tài liệu châu Âu–Việt Nam lần thứ 6, Văn Bảy từ Thể thao & Văn hóa đã ca ngợi phim là 'rất đáng xem'. Lâm Lê từ Tuổi Trẻ nhận xét rằng phim 'không có bất kỳ lớp vỏ bọc hay sự phòng vệ nào; các nhân vật chia sẻ những câu chuyện đời sống của họ một cách chân thật, chấp nhận số phận như một 'kiếp nạn', một karma phải trả'. Đạo diễn và nhà phê bình Việt Linh khen ngợi bộ phim là 'sống động và đầy tính nhân văn', đồng thời bày tỏ niềm tin vào tương lai của điện ảnh Việt. Lữ Mai từ Gia đình & Xã hội khẳng định rằng 'Tính hiện thực và nhân văn của Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng đã tạo nên sự xúc động sâu sắc và lòng ngưỡng mộ về sự dấn thân quyết liệt của nữ đạo diễn.'

Sau buổi chiếu miễn phí tại Hội An, nhà báo Hồng Thúy cảm nhận rằng phim 'đã mở ra những chân trời mới với nhiều cảm xúc sâu sắc trong lòng khán giả bên sông Hàn. Nhiều người đã bất ngờ với tài năng của đạo diễn trẻ Thắm và cảm động trước bộ phim.' Thời báo Kinh tế Sài Gòn nhận xét rằng phim với 'thủ pháp mô tả hiện thực mạo hiểm và dấn thân' đã 'phác họa cuộc đời và số phận của những người đồng tính vượt lên định kiến xã hội.' Trang RFI Tiếng Việt đánh giá cao cách phim mô tả 'cuộc sống và nỗi lòng của những người làm nghề cầm ca, chịu đựng sự ngược đãi, miệt thị và đe dọa. Dự án của Nguyễn Thị Thắm đã mang lại cơ hội chia sẻ và thấu hiểu.' Tương tự, Thoại Hà từ VNExpress đánh giá phim 'gây ấn tượng với những chi tiết thực tế và đời thường, lột tả cuộc sống của những con người khao khát sự công nhận và tôn trọng.'

Frank Scheck của The Hollywood Reporter lưu ý rằng 'việc sử dụng phong cách hiện thực đã giúp đạo diễn khám phá một tiểu văn hóa ít được biết đến, tạo nên một bức chân dung nhạy cảm về những con người bị lãng quên trong xã hội. Phim kết thúc với một nốt buồn, làm tăng thêm vẻ bi thương của tác phẩm.' David Noh từ Film Journal International nhận xét rằng Nguyễn Thị Thắm đã ghi lại bộ phim 'với cái nhìn khách quan nhưng đầy trìu mến—với sự hoài niệm về tuổi thơ và cha mẹ của mình.' Trên trang The Village Voice, Stephanie Zacharek cho rằng những cảnh quay ở cánh gà, khi đoàn hát thay trang phục hay chỉnh tóc giả, phô bày 'sự kín đáo' trong phong cách của Nguyễn Thị Thắm, mô tả đây là 'một bộ phim tài liệu nhẹ nhàng và giản dị.'

Giải thưởng

• Danh sách phim Việt Nam năm 2014
• Phim tài liệu

Chú thích

Chú giải

Liên kết tham khảo

• Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng trên Internet Movie Database
• Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng tại Allmovie
• Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng trên Metacritic
• Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng trên Rotten Tomatoes
• trên YouTube. Video giới thiệu chính thức từ Hãng phim Xanh