'CỔ MÁY TRI THỨC '- Tính phi lý và vai trò quan trọng của nó trong việc hình thành khoa học hiện đại

 Tại sao mất nhiều thời gian đến vậy – hai nghìn năm sau khi triết học và toán học ra đời – thì nhân loại mới bắt đầu sử dụng khoa học để nghiên cứu và khám phá bí ẩn của tự nhiên, vũ trụ? Điều gì đã tạo nên nền khoa học hiện đại ngày nay và thúc đẩy sự phát triển của nó?... Những câu hỏi này đã thúc đẩy nhà triết học hàng đầu Micheal Strevens đi tìm câu trả lời và chia sẻ những hiểu biết của mình trong cuốn sách “Cỗ máy tri thức – Tính phi lý và vai trò quan trọng trong việc hình thành khoa học hiện đại”.

Micheal Strevens không phải là người đầu tiên quan tâm đến vấn đề này. Trước ông, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, triết gia như Karl Popper, Thomas Kuhn…. Tuy nhiên, Strevens đã phân tích một cách kỹ lưỡng và chỉ ra rằng, trong phần đầu cuốn sách của ông: những nguyên tắc đã được các triết gia kể trên đưa ra chưa đúng, chưa giải thích được một cách toàn diện nguyên tắc, phương pháp hoạt động vĩ đại của khoa học. Ông cho rằng phương pháp chi phối khoa học hiện đại là một điều hoàn toàn mới mẻ: nguyên tắc lý giải sắt.

Ông chỉ ra rằng: Kể từ khi nền khoa học xuất hiện, các nhà khoa học được tự do suy nghĩ về mối liên hệ giữa bằng chứng và lý thuyết. Nhưng khi tham gia vào nghiên cứu khoa học, họ buộc phải khám phá ra bằng chứng có sẵn hoặc tạo ra bằng chứng mới để thảo luận. 

Nguyên tắc lý giải sắt khuyến khích, định hướng và bắt buộc các nhà khoa học đang cạnh tranh với nhau chỉ sử dụng các dữ liệu có thể quan sát được. Nhờ vậy, quy tắc này có thể kiềm chế những cảm xúc thâm căn cố đế của con người, dẫn dắt giới nghiên cứu chú ý vào quá trình và chi tiết, từ đó mang lại cho khoa học sức mạnh phi thường trong việc sàng lọc và loại bỏ các ý tưởng sai lầm.

Nguyên tắc sắt đã biến tranh luận khoa học trở thành một cuộc chiến mà trong đó, các giả thuyết được bảo vệ và tấn công. Trong cuộc đấu đó, chỉ có một kiểu nước đi được xem là hợp lệ: nước đi thực nghiệm. Như vậy, một giả thuyết sẽ bị phủ chứng nếu không thể lý giải các hiện tượng thực tế, và được bảo vệ nếu nhà khoa học có thể chứng minh rằng thiếu sót đó rõ ràng do thiết bị gặp trục trặc, điều kiện không thuận lợi hoặc giả định sai lầm. Chiến thắng không thể đạt được bằng những lời hoa mỹ sáo rỗng, bằng nghiên cứu siêu hình, lập luận đạo đức hay bất kỳ lời hay ý đẹp, tư tưởng lớn lao nào khác. Để đạt được vòng nguyệt quế, các đấu thủ phải bắt tay vào quan sát thực tế.

Suốt lịch sử cho đến đầu thế kỷ 17, các nhà nghiên cứu, triết học luôn tin rằng những học thuyết tôn giáo thực sự ảnh hưởng đến thế giới vật chất và tinh thần, cũng như lĩnh vực sinh vật. Quy định cấm ngặt việc sử dụng tư duy thần học, triết học vào giải thích và nghiên cứu khoa học là điều khiến các nhà nghiên cứu, triết học đầu thế kỷ 17 trở về trước thấy rằng nguyên tắc đó thật dã man, phi lý. Đây cũng là lý do khiến khoa học không thể được khai sinh trước thời điểm này.

Ngay cả một nhà tư tưởng hiện đại đời đầu như Rene Descartes, sống ở giai đoạn bình minh của cuộc cách mạng khoa học cũng không thể chấp nhận sự phân biệt rạch ròi giữa nghiên cứu thực nghiệm với lí thuyết thần học mà quy tắc sắt đã đặt ra. Quyền năng và sự cai trị của Chúa được đan cài vào triết lý tự nhiên của Descartes theo nhiều cách khác nhau. Theo quan điểm của Descartes, việc nguyên tắc sắt không cho sử dụng lý thuyết hình học vào nghiên cứu về thế giới tự nhiên là rất khó hiểu, đặc biệt khi ta xét đến một dữ liệu cực kỳ quan trọng - sự tồn tại và đặc trưng của Chúa - sự đại trí toàn năng và bác ái của Người. Vì vậy trong các tác phẩm của Descartes cũng như những người đi trước, chúng ta không thể tìm được bất cứ sự ủng hộ nào đối với lệnh cấm độc tài của quy tắc sắt.

Đến những năm 1640, bất chấp nỗ lực hết mình của Bacon và một vài nhà tư tưởng chủ quan cấp tiến khác, khoa học mới miễn cưỡng được phát minh. Đây là nguyên nhân vì sao khoa học xuất hiện rất muộn trong lịch sử loài người.

Tác giả, triết gia Strevens cũng chỉ ra: Ngay cả trong ngày nay, nguyên tắc sách vẫn ẩn chứa nhiều điều phi lý. Ví dụ một hình thức lập luận mà nhiều nhà khoa học đương đại, trong đó có cả Weinberg, đã ca ngợi sức mạnh của nó trong việc khai sáng thế giới tự nhiên: bảo vệ một lý thuyết dựa trên vẻ đẹp của nó.

Quy tắc sắt tuyệt đối không cho sử dụng những lập luận như vậy trên các kênh truyền thông chính thức của khoa học. Vì vậy bất cứ nhà nghiên cứu hiện đại nào tin rằng các đặc trưng thẩm mỹ có thể dẫn dắt chúng ta tìm đến chân lý đều phải chấp nhận rằng Quy tắc sắt đang cố ý bỏ qua một yếu tố có giá trị quan trọng. Trong trường hợp đó phương pháp khoa học của họ đã vi phạm nguyên tắc lập luận dù nó thực sự mang lại hiệu quả.

Tác giả Strevens thậm chí còn dành cả một chương sách để phân tích kỹ hơn cuộc chiến giữa nguyên tắc sách với cái đẹp, và mối quan hệ với tính hợp lý của trận chiến đó.

Chỉ ra những mặt phi lý của nguyên tắc sắt nhưng tác giả Strevens cũng chỉ ra rằng sự phi lý này có tính hệ thống, và chính nó cũng là một điều kiện tiên quyết khiến khoa học hiện đại có được sự phát triển đáng kinh ngạc như hiện nay.

Sự nhất trí về quy trình do nguyên tắc sắt tạo nên đã truyền sức mạnh cho cỗ máy tri thức. Đầu tiên sự nhất trí này đảm bảo tính liên tục. Trong điều kiện đầy đủ nguồn lực và ý chí các nhà khoa học sẽ không bao giờ đi đến tình cảnh căng thẳng tới mức không thể đàm phán được với nhau. Không còn những cuộc đấu tay đôi hay ly hôn trong khoa học, không còn những phân ly diễn ra song song với sự chia rẽ về tôn giáo, chính trị và triết học trong lịch sử, khi các phe đối đầu hoàn toàn tuyệt giao thậm chí còn thù hằn nhau. Sẽ luôn có một việc mà ngay cả những kẻ thù không đội trời chung với nhau vẫn có thể đồng thuận: làm cùng tiếp một thử nghiệm khác.

Lợi ích thứ hai cũng là hệ quả của lợi ích đầu tiên, quy tắc sắt sẽ chuyển hóa tất cả các cảm xúc hy vọng, tức giận, đố kỵ, tham vọng, oán ghét thành một mục tiêu duy nhất: tạo ra bằng chứng thực nghiệm.

Thứ ba, các quy ước căn bản trong cuộc chơi này, những hành động được xem là hợp lệ đều bất di bất dịch đối với mọi thời đại. Điều này mang đến cho người chơi, hay các nhà khoa học, một nền tảng đơn giản mà vững chắc để tiến hành nghiên cứu, một cơ sở trí tuệ và đạo đức ổn định để xây dựng các công trình thực nghiệm vĩ đại, căn cứ theo yêu cầu về tài chính, tình cảm và thể chất của họ.

Với những cách thức trên, một giao thức đơn giản như quy tắc sắt mang lại sự nhất trí trong việc chỉ ra tranh luận dựa trên kiểm định thực nghiệm, kết hợp với tiêu chuẩn cố định nhằm xác định đâu là kiểm định thực nghiệm. Hai yếu tố này mang lại cho khoa học một nền tảng mà không hình thức nghiên cứu nào trước đó làm được, một tập hợp quan sát thực nghiệm mà khi mang ra so sánh đã khiến cho mọi thành tựu của các nhà triết học tự nhiên thời kỳ cổ đại hay thời trung cổ đều trở nên nhỏ bé về tầm vóc, phạm vi, độ tinh vi lẫn độ chính xác.

Theo Strevens, ước lượng một phần ba nhà khoa học ở Mỹ vẫn theo đạo Kitô. Tuy nhiên, hầu hết họ không coi đạo tin là nguồn thông tin quan trọng cho nghiên cứu của mình. Họ đồng tình với quan điểm của Stephen Jay Gould: Khoa học và tôn giáo đều có vai trò hợp lệ trong hai lĩnh vực riêng biệt. Muốn tìm hiểu về ý nghĩa của cuộc sống, hãy theo đạo. Còn muốn khám phá chuyển động của hành tinh và nguồn gốc của loài người, bạn chỉ cần quan sát thực tế.

“Cỗ máy tri thức” giúp độc giả hiểu về nguồn gốc, phương pháp logic trong khoa học, cũng như tầm quan trọng và hy vọng mà khoa học mang lại cho loài người. Phong phú với hình ảnh minh họa độc đáo, Cỗ máy tri thức được viết dễ hiểu, trình bày các ý tưởng mới, những suy nghĩ sáng tạo tái cấu trúc lại phần lớn kiến thức chúng ta nghĩ mình đã hiểu về nguồn gốc của thế giới ngày nay.

Đánh giá về cuốn sách, tác giả cuốn sách Quantum viết: “Nếu không có những lợi ích của khoa học, cuộc sống của chúng ta sẽ không khác gì thời Trung cổ. Khi Michael Strevens bảo vệ sức mạnh và hiệu quả của phương pháp khoa học để khám phá bản chất thực sự của mọi vật, và bác bỏ những người không tin vào sự tồn tại của chúng, ông theo đuổi một nhiệm vụ đầy tham vọng là khám phá cách mà khoa học thực sự hoạt động. “Cỗ máy tri thức” là cuốn sách hấp dẫn không thể bỏ qua nếu bạn muốn tìm hiểu về những điều đặc biệt trong khoa học.”

Michael Strevens là Giáo sư Triết học tại Đại học New York. Từ năm 2004, ông nghiên cứu và giảng dạy về bản chất của khoa học, các hệ thống phức tạp, tâm lí học, triết học, vai trò của trực giác trong việc khám phá khoa học, bản chất của việc giải thích và hiểu biết, cùng với nhiều đề tài khác.

Ông sinh ra và lớn lên tại New Zealand, có bằng Tiến sĩ Triết học từ Đại học Rutgers và đã giảng dạy trong 25 năm tại Đại học Iowa và Đại học Standford. Michael Strevens được vinh danh bằng Giải thưởng Guggenheim (do Quỹ tưởng niệm John Simon Guggenheim trao hàng năm, từ năm 1925, cho những người “chứng minh năng lực đặc biệt trong sản xuất hoặc khả năng sáng tạo đặc biệt trong nghệ thuật”) vào năm 2017.