'Con đường tìm đường ra': Giải pháp mà Israel đưa ra cho một thế giới đang khao khát nước

Mơ một ngày, trẻ em có thể chơi đùa bên bờ sông Tô Lịch, và chúng ta có thể thư giãn với tách cà phê trong làn nước mát của dòng sông.

Mơ một ngày, chàng trai Tây Ba Lô không chỉ không cần phải xin phép chính quyền để dọn dẹp dòng kênh bẩn, mà còn không cần phải lo lắng về việc phải làm sao để xử lý nước thải vì chính quyền đã giải quyết vấn đề này.

Và chúng ta mơ, một ngày Việt Nam có thể độc lập và tự chủ trong vấn đề nước, để người nông dân không còn phải lo sợ về việc thiếu nước cho nông nghiệp khi mà những người láng giềng sử dụng nước như một vũ khí.

Mơ ước của người Israel cách đây 70 năm đã trở thành hiện thực, và giờ đây, người Việt cũng có thể nghĩ đến một giấc mơ tương tự.

Nước đã mang lại sự sống cho Israel, mặc dù 60% diện tích của đất nước này là sa mạc. Mark Twain đã miêu tả Palestine (và Israel) như một vùng đất hoang vu, nhưng giờ đây, nó đã trở thành một quốc gia sôi động.

Khu định cư ở Givat Ze'ev, gần Jerusalem, là minh chứng cho sự phát triển của Israel.

Sau 70 năm, Israel không chỉ tự chủ về nước sạch mà còn xuất khẩu nước sang các quốc gia Trung Đông khác. Công nghệ nước của họ cũng đang giúp nhiều quốc gia khác giải quyết vấn đề nước, bao gồm cả Việt Nam.

Qua cuốn sách 'Quốc gia khởi nghiệp' và 'Con đường thoát hạn', chúng ta có thể thấy rõ sự phát triển của Israel từ một quốc gia khát nước đến một tấm gương cho thế giới.

Thành công của Israel không chỉ là kết quả của tiến bộ công nghệ, mà còn là sự kết hợp của nhiều yếu tố như tầm nhìn lãnh đạo, pháp luật mạnh mẽ, giá trị văn hóa và tôn giáo, giáo dục và ý thức của người dân, cũng như sự đóng góp của các kỹ sư nước.

Ở Israel, việc tiết kiệm nước được coi trọng, từ việc sử dụng nước hàng ngày đến cả trong các nghi lễ tôn giáo. Trẻ em được dạy về tầm quan trọng của việc tiết kiệm nước ngay từ khi còn nhỏ.

Người Do Thái đã duy trì lời cầu nguyện cho mưa suốt hàng nghìn năm, không chỉ cho cộng đồng của họ mà còn cho cả đất nước Israel. Việc bảo tồn nước là một phần quan trọng trong đời sống hàng ngày của họ.

Việc tiết kiệm nước đã trở thành một phần của văn hóa ở Israel, từ các biểu diễn nghệ thuật đến trên đồng tiền và tem thư của đất nước.

Có một cách khác là bạn có thể sử dụng bình xịt, tuy nhiên phương pháp tưới phun này cũng gặp phải vấn đề tương tự. 'Nếu ai đã nhìn thấy một cái vòi phun (sprinker) khi nó đang làm việc, đặc biệt khi có gió nhẹ hoặc khi đầu phun (spray nozzle) không được định hướng chính xác, thì sẽ thấy phần lớn nước bị phun văng tóe ra lề đường hoặc trệch xa khỏi mục tiêu đã định. Một số điểm nhận được quá nhiều nước trong khi một số khác lại không. Điều tương tự cũng xảy ra trên cánh đồng. Thêm vào đó, thời gian các bụi nước bay trong không khí chỉ vừa đủ dài để cho nước bay hơi trước khi chạm đất. Các chuyên gia ước tính khoảng 1/3 lượng nước bị thất thoát khi tưới phun.'

Đến năm 1959, người đàn ông nước của Israel, nhà khoa học Simcha Blass, đã nghiên cứu ra một phương pháp tưới mới, sau khi ông quan sát thấy có một cái cây cao hơn tất cả các cây con lại trong hàng, dù chúng có cùng một họ, cùng thời điểm trồng và cùng điều kiện khí hậu. 'Đi một vòng quanh cái cây, Blass phát hiện một lỗ thủng nhỏ trên đường ống nước kim loại ngay gần gốc cây. Ông ngờ rằng chính những giọt nước nhỏ nhưng đều đặn ngấm vào rễ của cây là nguyên nhân làm cây phát triển mạnh mẽ. Ông bị ám ảnh trước hình ảnh cái cây đó.'

Tuy nhiên để áp dụng phương thức này trên quy mô công nghiệp, thì ông lại gặp phải rất nhiều khó khăn. Để dễ hình dung, bạn hãy tưởng tượng tưới nhỏ giọt 'đòi hỏi phải có một người đứng phía trên chậu hoa, cầm một ống nhỏ giọt giống như chai thuốc nhỏ mắt và nhỏ từng giọt nước vào rễ cây.' Trong nông nghiệp, thì ống nhỏ phải được chôn xuống dưới đất, hoặc để bên cạnh cây, do đó rất dễ bị tắc bởi đất hoặc dễ cây ăn sang.

Sau nhiều năm thí nghiệm và vất vả tìm kiếm giải pháp, ông cuối cùng cũng thuyết phục được chính phủ tài trợ phát triển công nghệ tưới nhỏ giọt và áp dụng nó vào nông nghiệp. Tưới nhỏ giọt không chỉ giúp tiết kiệm 70% lượng nước mà còn tăng năng suất cây trồng lên khoảng 40% so với tưới ngập và tưới phun. 'Trong một số nghiên cứu trong môi trường kiểm soát của Hà Lan, thiết bị tưới nhỏ giọt tối tân nhất hiện nay có thể giúp cho kế hoạch tăng tới 550% đối với tưới tiêu trên cánh đồng mở trong khi tiết kiệm được 40% nước.' Ngày nay, công nghệ này cũng đang được triển khai ở Việt Nam, mặc dù chi phí đầu tư cao đến mức người dân không thể tự chi trả mà cần sự hỗ trợ từ nhà nước.

Giống như Việt Nam, nhưng trái với nhiều quốc gia khác, ở Israel nước là tài sản của toàn dân, do nhà nước đảm nhận việc quản lý. Quốc hội Israel ban hành luật cấm khoan lấy nước trái phép ở bất kỳ nơi nào trên lãnh thổ, bao gồm cả đất tư, cấm mọi hình thức phân phối nước mà không có đồng hồ đo, cấm chuyển hướng nước ngầm, nước sông, nước suối, thậm chí cả nước thải mà không có sự cho phép của chính phủ.

Shimon Tal, thành viên của hội đồng nước Israel từ năm 2000 đến 2006, minh họa một cách sống động về sự kiểm soát tuyệt đối của quyền lực nhà nước Israel đối với nước. “Dĩ nhiên, chính phủ kiểm soát tất cả nước trong Biển hồ Galilee [hồ nước ngọt lớn nhất Israel] và tất nhiên, kiểm soát tất cả các tầng ngầm nước. Nhưng khi bạn đặt một cái xô trên mái nhà của mình khi mùa mưa bắt đầu, bạn là chủ sở hữu của ngôi nhà và cái xô, nhưng – về mặt lý thuyết – nước trong xô là tài sản của chính phủ. Nếu không có giấy phép thu nước mưa, thì về pháp lý, bạn đã vi phạm luật nước. Khi giọt mưa rơi xuống đất, hoặc vào xô, thì chúng trở thành tài sản của công.”

Mặc dù là một nền kinh tế thị trường tự do sôi động, nhưng nước không được xem là một hàng hóa thương mại mà phải dưới sự kiểm soát toàn diện của nhà nước. Người dân Israel đã chấp nhận cho 'quyền kiểm soát, quản lý, điều tiết, định giá và phân phối nước dưới danh nghĩa của nhân dân với niềm tin rằng lợi ích chung sẽ được hưởng nhiều nhất'.

Trong cuốn sách Con đường thoát khỏi hạn hán, bạn sẽ chứng kiến rất nhiều câu chuyện gian khổ của người Israel khi tìm mọi nguồn nước có thể: từ việc đào giếng giữa xa mạc, khai thác các tầng ngầm nước, xây dựng đường dẫn nước quốc gia, lọc nước biển thành nước ngọt... Một trong những câu chuyện ấn tượng mà tác giả kể là việc lọc nước thải thành nước sạch.

Nước thải ở Israel không phải là một nguồn gây ô nhiễm như ở nhiều quốc gia khác mà là một kho báu quốc gia. Nước thải bao gồm mọi nguồn nước từ bồn rửa, vòi tắm, bồn tắm hoặc thậm chí là bồn cầu. Ở nhiều quốc gia khác, chúng thường được đổ thẳng ra sông hồ mà không qua xử lý, gây ra những nguy cơ về sức khỏe, như đại dịch tả đã từng bùng phát tại London vào năm 1854.

Tại Israel, nước thải được xử lý qua 3 giai đoạn: lọc các chất hữu cơ rắn, bán rắn, lọc các chất hữu cơ còn lại sử dụng vi khuẩn phân hủy và cuối cùng là tẩy uế bằng clo, tia cực tím trước khi xả ra môi trường một cách an toàn.

Nhờ vào việc tận dụng nước thải, nền nông nghiệp của Israel đã được cứu vớt, mức ô nhiễm đã giảm đi, các dòng sông đã trở nên sạch sẽ hơn và giảm bớt phụ thuộc vào sự không chắc chắn của nước mưa. Thật hiếm có quốc gia nào có thể biến nước thải từ một vấn đề thành một nguồn tài nguyên quý giá như Israel.

Trong cuốn sách, tác giả đã phân tích rất chi tiết về các biện pháp mà Israel đã áp dụng, bao gồm việc phát triển các loại cây có khả năng chịu nước mặn, thả các hạt mưa nhân tạo để tăng lượng mưa, và sử dụng công nghệ tự động để phát hiện rò rỉ trong hệ thống đường ống nước. Đây là những kinh nghiệm mà các quốc gia khác có thể học hỏi để chuẩn bị cho nguy cơ khủng hoảng nước do biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Việc bảo vệ nguồn nước ngọt không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe và kinh tế mà còn đến sự ổn định của một quốc gia.