Con thuyền không bến

'Con thuyền không bến', một bài hát theo thể loại Slow, là một trong ba tác phẩm nổi bật của nhạc sĩ Đặng Thế Phong. Cùng với 'Giọt mưa thu', ca khúc này được coi là một trong những di sản quý giá của tân nhạc Việt Nam.

Hoàn cảnh sáng tác

Theo những tài liệu hiện có, Con thuyền không bến được Đặng Thế Phong hoàn thành tại Nam Vang và lần đầu tiên được biểu diễn ở rạp Olympia, Hà Nội vào năm 1941. Một bài viết của nhạc sĩ Lê Hoàng Long cũng ghi nhận thông tin này.

Vào năm 1940, Đặng Thế Phong phải rời xa cô Tuyết (người yêu của ông thời điểm đó) để đến Bắc Giang trong vài ngày. Ai đã đến Bắc Giang đều biết rằng thị xã này có con sông Thương với hai dòng nước, một bên đục, một bên trong. Khi còn nhỏ, tác giả đã học ở Bắc Giang và vào những ngày hè oi ả, cùng bạn bè thường ra sông bơi. Từ trên cầu nhìn xuống, hai dòng nước đục trong rất rõ ràng! Một buổi tối trăng sáng, Đặng Thế Phong và bạn bè thuê thuyền, cắm sào và cùng nhau trò chuyện vui vẻ. Trong lúc đang trò chuyện, một người đã đưa cho Đặng Thế Phong một phong thư. Ông ngay lập tức dừng lại, vào khoang thuyền, lấy diêm ra đốt để đọc thư và nhận thấy đó là thư từ cô Tuyết gửi từ thành Nam lên. Sau khi đọc xong thư, ông tỏ ra buồn và suy tư. Bạn bè thắc mắc và ông cho biết thư báo tin cô Tuyết đã bị bệnh suốt một tuần và rất nhớ ông, vì vậy ông phải trở về Nam Định ngay. Chính đêm đó, khi đêm đã gần tàn, Đặng Thế Phong không thể ngủ được, đã ngồi dậy sáng tác tác phẩm Con thuyền không bến với nỗi buồn chất chứa...

Hai ngày sau, Đặng Thế Phong từ biệt bạn bè và rút ngắn thời gian để trở về Nam Định. Khi nghe tin Đặng Thế Phong đã về, cô Tuyết cảm thấy bệnh tình thuyên giảm nhanh chóng. Tối hôm sau, hai người hẹn gặp lại nhau. Vào thời điểm đó, miền Bắc đang chuyển mùa Thu, gió heo may mang theo cái lạnh. Đêm đó, trăng lên muộn và gió nhẹ khiến hai người cảm thấy thích thú khi đi bên nhau, sưởi ấm tâm hồn sau bao ngày xa cách. Đưa nhau đến nơi cũ, Đặng Thế Phong ghé sát tai cô Tuyết, hát nhẹ nhàng với giọng đầy tình cảm, như rót vào tai cô bài Con thuyền không bến mà ông vừa sáng tác trong một đêm trắng trên sông Thương vì nỗi nhớ cô...

Nhận xét

Nhạc sĩ Phạm Duy

...Hiện tại, nghệ sĩ không còn ở trong khu vườn nhỏ của mình nữa, mà đã dẫn chúng ta ra trước cảnh thu trên một dòng sông:

Đêm nay thu đến cùng gió heo may

Đêm nay sương lam bao phủ chân mây

Thuyền lững lờ trôi theo dòng nước

Như làn sóng nhớ thương vẫy gọi trái tim...

Dường như Đặng Thế Phong đã thể hiện rõ nỗi lòng của giới trẻ thời bấy giờ. Họ sống dưới sự thống trị của thực dân, cảm thấy lạc lõng như những con thuyền không bến. Nhưng con thuyền đó phải là con thuyền trôi trên dòng sông dân tộc, sông Thương, với nước chảy đôi dòng. Quan trọng nhất là con thuyền phải lướt qua mùa thu Việt Nam với gió heo may, sương lam mờ mịt, gió thông vi vút và ánh trăng mờ ảo. Nếu là con thuyền trôi trong mùa hè hoặc trên sông Seine, có lẽ bài hát không thể quyến rũ và ám ảnh chúng ta lâu dài như vậy.

Lướt theo gió chiều

Thuyền theo ánh trăng lênh đênh

Trôi trên sông Thương nước chia đôi dòng

Không biết bến bờ đâu

Thuyền ơi, thuyền trôi về đâu

Trôi trên sông Thương

Không ai biết nông sâu

Bài Con thuyền không bến còn có một điểm nổi bật là giai điệu ngũ cung dạng 2 (Ré Fa Sol La Do - nốt Mi chỉ xuất hiện thoáng qua) nghe như hát trên sa mạc hay ngâm thơ Kiều. Nhạc sĩ Pháp Debussy, khi tìm kiếm chất liệu mới trong nhạc ngũ cung, đã viết một câu nhạc tương tự như giai điệu mở đầu của bài hát này.

Đêm nay thu đến cùng gió heo may...

Bên cạnh đó, bài Con thuyền không bến còn chứa những đoạn hát với 'nhịp chỏi' (syncope), một kiểu nhịp thường thấy trong các bản hát Chèo:

Khi chiều sương chầm chậm

Cùng ai chia sẻ nỗi lòng

Bao nỗi buồn chồng chất

Thuyền (syncope) lững lờ (syncope) trôi xuôi dòng

Bến mơ dù thiết tha (syncope)

Thuyền ơi, đừng chờ đợi

Ánh trăng mờ lấp lánh

Một con thuyền trong đêm tĩnh

Trên dòng sông bao la

Thuyền mơ bến bờ đâu

Liên kết ngoài

• Bài viết của Phạm Duy Lưu trữ ngày 28 tháng 5 năm 2007 tại Wayback Machine