Buzz
Cổng ba lối là loại cổng với ba lối đi, phổ biến tại các ngôi chùa và kiến trúc truyền thống Việt Nam. Các dinh thự và đình miếu cũng thường sử dụng kiểu cổng này, như Cơ Mật viện ở Huế.
Ý nghĩa
Cổng ba lối mang ý nghĩa 'ba cái nhìn' trong Phật giáo, bao gồm 'hữu quan', 'không quan', và 'trung quan', biểu thị cho cái hữu hình (giả), cái vô thường (Vô thường), và sự hòa hòa giữa hai yếu tố đó. Một cách giải thích khác cho rằng cổng ba lối là cửa của Tam bảo. Theo một quan điểm khác, cổng ba lối là 'tam giải thoát môn' của Thiền tông, gồm cửa Không, cửa Vô tác, và cửa Vô tướng (Vô nguyện). Do đó, các quốc gia không theo Thiền tông Phật giáo thường không xây dựng kiểu cổng này để vào chùa.
Kiến trúc
Cổng ba lối chủ yếu gồm ba lối đi, với lối giữa thường rộng hơn hai lối bên. Vách cổng có thể làm bằng gỗ hoặc xây bằng gạch, đá. Phần trên có mái lợp. Hai bên lối đi thường trang trí câu đối, và trán cửa có thể ghi tên chùa hoặc tên cổng.
Cổng có gác
Cổng nhỏ thường chỉ có một tầng, nhưng khi được xây dựng quy mô hơn, nhiều nơi sẽ xây thêm hai tầng mái hoặc thêm gác trên cùng. Các cổng làm bằng gạch và đá gần như đều có gác, dù có thể chỉ là gác giả để tạo hiệu ứng chiều cao. Một số nơi xây cổng lên đến ba tầng. Khi có gác, một số chùa sử dụng không gian này để treo chuông, khánh, và trống cho các nghi lễ.
Cổng kiểu bốn trụ
Cổng ba lối kiểu bốn trụ thay vì xây tường, sử dụng bốn trụ cột, với hai trụ giữa cao hơn hai trụ bên, tạo thành ba lối đi. Phía trên các trụ cột nối với nhau bằng xà cách điệu để làm trán cổng.
Chùa Láng nổi bật với thiết kế kiểu bốn trụ và mái cong, mang đến cho cổng ba lối của chùa một dáng vẻ độc đáo và đặc sắc trong kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Các biến thể của kiểu cổng tam quan
Một biến thể của cổng tam quan xuất hiện tại một số ngôi chùa với năm lối đi, như tại chùa Sét, Hà Nội.
Các hình thức tín ngưỡng khác
Cổng tam quan là một kiểu kiến trúc trong Phật giáo, đồng thời cũng được sử dụng trong các đền, đình, đạo quán, và thánh thất Cao Đài.
Cổng tam quan trong đạo Cao Đài
Hầu hết các công trình tôn giáo của đạo Cao Đài đều có cổng tam quan hoặc các dạng biến thể của nó.
Khu vực xung quanh Tòa Thánh Tây Ninh (Nội ô Tòa Thánh Tây Ninh) nổi tiếng với 12 cổng tam quan, xây dựng theo ba kiểu kiến trúc khác nhau. Cổng lớn nhất được gọi là Cửa Chánh Môn, trong khi 11 cổng nhỏ hơn được đánh số từ 1 đến 12 (lưu ý không có Cửa số 5).
| Dạng cổng | Tên cổng |
|---|---|
| Không có mái che | Cửa Chánh Môn, Cửa số 2, Cửa số 3, Cửa sô 6, Cửa số 8, Cửa số 9, Cửa số 11, Cửa số 12 |
| Có mái che thu nhỏ dần | Cửa số 1 (Cửa Hòa Viện), Cửa số 7 |
| Có mái che dài | Cửa số 4, Cửa số 10 |
Cửa Chánh Môn được thiết kế như một cổng tam quan với ba lối đi riêng biệt, nhưng phần mái cong cách điệu khiến công trình này trông giống như ba cổng Torii hơn là một cổng tam quan.
- Cổng làng
- Nguyễn Bá Lăng. Kiến trúc Phật giáo Việt Nam Tập II. Paris: Nguyễn Bá Lăng, 2001.
