Cuộc đấu tranh về quyền sở hữu trí tuệ trên mạng

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và truyền thông đã giúp tác phẩm âm thanh và hình ảnh dễ dàng tiếp cận công chúng hơn. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra nhiều thách thức và nguy cơ cho chủ sở hữu về việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Trong những năm qua, thông qua các dịch vụ nội dung trên internet, việc thương mại hóa tác phẩm âm thanh và hình ảnh đã mang lại giá trị thương mại lớn cho nhiều tác giả, nhà sáng tạo... Do đó, việc đầu tư cơ sở vật chất để sở hữu nội dung số không còn là vấn đề xa lạ với người dân hiện nay.

“Nước rút sau cơn mưa”

Tuy nhiên, vì giá trị của nội dung số là tài sản vô hình nên việc 'ăn cắp' các sản phẩm sáng tạo trở nên quá dễ dàng với công nghệ hiện nay. Việc bảo vệ và khai thác quyền tác giả đang gặp rất nhiều khó khăn trong thực tế.

Ví dụ, trong lĩnh vực xuất bản, theo Lê Hoàng Thạch, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ WEWE (ứng dụng công nghệ sách nói VOIZ FM), 3 hình thức vi phạm bản quyền phổ biến nhất đối với sách nói là USB sách nói, link chia sẻ; kênh YouTube sách nói; website. Những hình thức vi phạm bản quyền này nảy mầm như 'mưa sau cơn bão', gây ảnh hưởng tiêu cực, thiệt hại trực tiếp cho các đơn vị xuất bản, ngân sách nhà nước và đặc biệt là văn hóa đọc. Trong số đó, vi phạm bản quyền trên kênh YouTube là phổ biến nhất hiện nay. Hoạt động công khai, có tổ chức và chuyên nghiệp. Với sự hỗ trợ của công nghệ, không khó để cá nhân hoặc nhóm thu âm các sách nói mà không cần xin phép tác giả hoặc đơn vị nắm giữ bản quyền, sau đó đăng tải lên YouTube. Với tính chất miễn phí, những kênh này dễ dàng thu hút hàng chục, hàng trăm nghìn lượt xem mỗi video, thu về nguồn lợi bất chính từ quảng cáo trên YouTube.

Ví dụ, trong lĩnh vực điện ảnh, theo luật sư Phạm Văn Anh, Trưởng phòng Pháp chế Công ty TNHH Đầu tư công nghệ và Dịch vụ Sconnect Việt Nam, trong năm 2022, ít nhất có 7 bên khác nhau (bao gồm cả kênh Facebook Luboky, Filipino Fairy Tales, Burmese Fairy Tales, My Me My Mine - M4, English Fairy Tales; kênh Youtube Somali Sheeko Caruureed) đã đăng tải lại các video sản xuất bởi Sconnect. Những video này có thể dễ dàng bị bên thứ ba tải về từ kênh WOA Fairy Tales - English của Sconnect, sau đó đăng tải lên nền tảng của họ.

Đó chỉ là một số vi phạm tiêu biểu, vẫn còn nhiều hành vi sử dụng tác phẩm điện ảnh của Sconnect trên các kênh khác để đăng tải lên các kênh của bên thứ ba mà không có sự xin phép. Ngoài ra, bộ phim và nhân vật Wolfoo của Sconnect cũng đã bị sao chép, làm lại bởi rất nhiều bên, cả trong nước và quốc tế. “Sau khi phát hiện, Sconnect đã yêu cầu YouTube gỡ bỏ hoặc xóa các vi phạm này. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số vi phạm và các hành vi này tiếp tục diễn ra trên nền tảng này” - Phạm Văn Anh nói.

Nâng cao nhận thức của mỗi người

Có thể nói, vấn đề vi phạm quyền tác giả không phải là mới mẻ, đã xảy ra từ nhiều năm trước, tập trung chủ yếu ở lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, nhiếp ảnh... và ngày càng trở nên phổ biến trên mạng. Mặc dù các cơ quan quản lý nhà nước đã thực hiện nhiều biện pháp kiểm tra, thanh tra và xử phạt hành chính các trường hợp vi phạm, nhưng số lượng vụ vi phạm bị xử lý trong gần 10 năm qua chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với tổng số trường hợp vi phạm. Trong bối cảnh hành vi vi phạm bản quyền trên mạng có sự tham gia của nhiều chủ thể từ các quốc gia khác nhau, việc xác định và xử lý vi phạm trở nên khó khăn. Hiện nay, việc bảo vệ nội dung số của chủ thể quyền thường dừng lại ở việc thực hiện các biện pháp công nghệ tự bảo vệ tác phẩm của mình, kèm theo các biện pháp cảnh báo và xử lý hành chính để yêu cầu sự hỗ trợ của cơ quan nhà nước để ngăn chặn các hành vi vi phạm. Tuy nhiên, việc khởi kiện dân sự vẫn là một nhiệm vụ khó khăn với các chủ thể quyền.

Thành công trong việc bảo vệ quyền tác giả âm nhạc trong những năm qua, ông Mai Thanh Huy, đại diện Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) cho biết, đơn vị đã sử dụng công nghệ số để theo dõi, quản lý việc sử dụng các tác phẩm âm nhạc trên mạng; bên cạnh đó, trung tâm cũng đảm bảo rằng bản quyền âm nhạc được bảo vệ. Ông Huy cũng đề xuất, để việc bảo vệ quyền tác giả trên mạng được thực hiện hiệu quả và đồng bộ, cần phải hoàn thiện hành lang pháp lý đối với trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, đồng thời thiết lập các chế tài cụ thể đối với vi phạm bản quyền trên các nền tảng của họ.

Thực tế cho thấy, việc giải quyết tình trạng vi phạm bản quyền tác giả trên mạng sẽ trở nên khó khăn nếu chính chủ thể tác giả không nhận thức và hiểu rõ các quy định pháp luật để bảo vệ tác phẩm của mình. Việc sử dụng những tác phẩm sao chép, vi phạm bản quyền là hành vi phạm pháp. Đồng thời, các cơ quan quản lý cần đầu tư nguồn lực và áp dụng công nghệ thông tin để phát hiện và xử lý kịp thời tình trạng vi phạm bản quyền.

Theo Phó Chủ tịch Liên hiệp Các hội văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam Trần Thị Thu Đông, việc bảo vệ bản quyền cho các tác phẩm nhiếp ảnh hiện nay dường như chưa được chú trọng đúng mức hoặc phản ứng chậm chạp so với thực tế. Hiện tượng này đã gây ra tâm trạng chán nản ở các tác giả nhiếp ảnh và hạn chế sự sáng tạo, lòng nhiệt huyết với nghề. Đề xuất sớm thành lập Trung tâm bảo vệ quyền tác giả nhiếp ảnh Việt Nam và hướng dẫn cho các nhà nhiếp ảnh đăng ký bản quyền và giám sát việc thi hành luật.

Theo Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong việc bảo vệ quyền cho các chủ thể và hoạt động của các cơ quan quản lý. Việc xử lý vi phạm bản quyền trên mạng càng khó khăn khi có sự tham gia của nhiều chủ thể từ nhiều quốc gia khác nhau. Việc đẩy mạnh thực thi bản quyền trên mạng là cần thiết và đòi hỏi sự đầu tư từ các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian để xây dựng hệ thống vận hành hiệu quả.