Buzz
Giai đoạn chuyển đổi từ thế kỷ 19 sang thế kỷ 20 cũng là một bước quan trọng trong chế độ thuộc địa của Pháp tại Đông Dương. Đây là thời điểm mà quá trình xâm lược thuộc địa bắt đầu từ năm 1858 kết thúc và người Pháp chuyển quyền lực từ chế độ quân sự sang dân sự thông qua việc thành lập Liên bang Đông Dương (1887) để tập trung vào việc khai thác thuộc địa.
Tuy nhiên, mười năm đầu tiên của chế độ dân sự này đã cho thấy sự không ổn định với 12 vị toàn quyền cả chính thức và tạm quyền thay nhau chỉ từ tháng 11/1887 đến tháng 2/1897, cùng với việc bộ máy chính quyền chưa hoàn thiện và tình hình kinh tế, tài chính khó khăn, thường xuyên cần sự hỗ trợ tài chính từ chính quốc. Để trở thành một thuộc địa ổn định và mang lại lợi ích cho nước Pháp, rõ ràng cần có một sự thay đổi lớn tại Đông Dương.
Và Paul Doumer, người toàn quyền đầu tiên và hiếm có, nếu không nói là duy nhất, hoàn thành một nhiệm kỳ 5 năm tại Đông Dương, đã đặt nền móng cho sự thay đổi được hy vọng ở nước Pháp nhưng không nhiều người dám kỳ vọng có thể thực hiện. Paul Doumer để lại một Đông Dương với hệ thống chính quyền được thiết lập khá hoàn chỉnh sau khi nhiệm kỳ kết thúc, hệ thống này vẫn tiếp tục hoạt động suôn sẻ cho đến năm 1945. Ông cũng đã đặt nền móng cho việc phát triển cơ sở hạ tầng tại Đông Dương, đặc biệt là hạ tầng giao thông, cũng như trong lĩnh vực khoa học, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác.
Nếu Đông Dương đã có những bước phát triển đáng kinh ngạc trong thời kỳ toàn quyền của Doumer, thì ngược lại, nhiệm kỳ này cũng là bước đệm quan trọng của Doumer để củng cố vị thế của mình trên trường chính trị Pháp. Ông đã nhận ra sức mạnh của việc quảng bá công chúng và viết cuốn ký sự 'Xứ Đông Dương' ngay sau khi kết thúc nhiệm kỳ, nhằm giới thiệu về xứ đất xa lạ nhưng đầy triển vọng này và đồng thời bác bỏ những chỉ trích về mình.
Cuốn ký sự này là một tài liệu tự truyện đầy màu sắc và rất thú vị, từ góc nhìn của người tham gia, dành cho những ai quan tâm tìm hiểu về tình hình Đông Dương và Việt Nam trong những năm đó, với những biến cố có tác động lâu dài cho đến ngày nay.
Tuy nhiên, như bất kỳ tác phẩm tự truyện nào khác, cuốn ký sự này được viết ngay sau khi nhiệm kỳ toàn quyền kết thúc, nên chưa thể cung cấp cái nhìn toàn diện về những gì Doumer đã làm, đặc biệt là những hậu quả tiêu cực và tác động lâu dài. Để có cái nhìn toàn diện như vậy, cần có nhiều nghiên cứu khách quan từ nhiều góc độ, cả về sự ủng hộ và phản đối, và được thực hiện sau những biến cố để có cái nhìn rõ ràng, khách quan hơn.
Đáng tiếc là cho đến nay vẫn chưa có nhiều nghiên cứu sâu rộng về nhân vật Paul Doumer, mặc dù ông có vị trí quan trọng trong bức tranh chính trị Pháp thời kỳ đó (theo một ước tính, có đến 25000 đường phố tại Pháp mang tên của ông!).
Năm 2004, Amaury Lorin đã xuất bản cuốn sách 'Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương (1897-1902): bước đầu của thuộc địa' (Paul Doumer, gouverneur général de l'Indochine (1897-1902): le tremplin colonial), một trong những nghiên cứu sâu rộng về thời kỳ thuộc địa của Pháp, một giai đoạn quan trọng với nhiều vấn đề nhạy cảm liên quan đến chủ nghĩa thực dân.
Với tinh thần nghiêm túc và khoa học, A. Lorin đã tham khảo nhiều nguồn tư liệu đa dạng như tài liệu của Phủ Toàn quyền Đông Dương, Bộ Thuộc địa, và các báo chí địa phương và chính quốc đồng thời. Nhờ vào những nguồn tư liệu đó và cách tiếp cận phân tích tổng hợp, Lorin đã tái hiện một cách sống động và toàn diện về thời kỳ Paul Doumer giữ chức toàn quyền Đông Dương.
Không chỉ là việc xây dựng các tổ chức và hệ thống chính quyền cho thuộc địa, mà còn là mối quan hệ phức tạp giữa chính quyền Đông Dương và chính quốc, đặc biệt là với Bộ Thuộc địa và Bộ Ngoại giao Pháp, hai bộ quản lý thuộc địa ở các lĩnh vực khác nhau thường xuyên gặp xung đột, cạnh tranh về ảnh hưởng. Nghiên cứu của Lori đã thể hiện Doumer là một nhà lãnh đạo quyết đoán và linh hoạt, khéo léo sử dụng nguồn lực từ chính quốc (đặc biệt là tài chính) để phát triển cơ sở hạ tầng tại Đông Dương và đồng thời khuyến khích sự tự chủ và sáng tạo tại thuộc địa.
Kết quả là Đông Dương được đánh giá cao về khả năng vay vốn từ chính quốc, cải thiện ngân sách và thậm chí lần đầu tiên có thặng dư ngân sách. Điều này chỉ là một trong những thành tựu của Doumer, vị toàn quyền trẻ tuổi nhất của Đông Dương, một con người đã để lại dấu ấn quan trọng cho các thế hệ sau này.
Tuy nhiên, Lori không ngần ngại chỉ ra những khuyết điểm trong chính sách của Doumer, đặc biệt là trong việc thiết lập chính sách thuế nặng (đặc biệt là do sự lạm dụng quyền lực của hệ thống quan liêu ở cấp địa phương) gây ra sự bất bình của người dân bản địa, khiến cho tình hình thuộc địa Pháp ở Đông Dương rạn nứt.
Mọi thành tựu trong lịch sử đều bắt nguồn từ những người có nhược điểm. Paul Doumer, theo góc nhìn khách quan, khoa học của Lori, cũng không phải là ngoại lệ. Vai trò của ông trong quá trình thực dân hóa Đông Dương đã và đang tạo ra nhiều ý kiến trái chiều, tùy thuộc vào góc nhìn và vị trí của từng người, vào cách mà những thành tựu và vai trò đó ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đối với người dân.
Đây là nơi để tìm hiểu sâu hơn về Paul Doumer và giai đoạn Toàn quyền Đông Dương, bổ sung cho cuốn ký sự 'Xứ Đông Dương' của ông. Cuốn sách của A. Lorin được dịch và xuất bản tại Việt Nam, mang đến cơ hội tuyệt vời cho độc giả quan tâm về lịch sử nước nhà.
Đặt mua cuốn sách Paul Doumer- Toàn quyền Đông Dương (1897-1902) tại ĐÂY và sử dụng mã 'doccungtram' để được giảm giá 10%.
Lê Đình Chi
