Buzz
Nếu bạn muốn hiểu về phong tục và lối sống của miền Bắc Việt Nam vào đầu thế kỷ XX, cuốn “Tiểu luận về dân Bắc kỳ” của Gustave Dumoutier là một tài liệu quý giá
Có nhiều phong tục mà bạn có thể cảm thấy lạ lẫm
Trong suốt 100 năm qua, lịch sử của nước ta đã chứng kiến nhiều biến động mạnh mẽ, khiến cho đời sống xã hội thay đổi đáng kể. Đọc về phong tục và nghi lễ của miền Bắc Việt Nam vào đầu thế kỷ XX theo tài liệu của Gustave Dumoutier, chắc chắn bạn sẽ phát hiện ra nhiều điều mới mẻ và lạ lẫm
Với việc kết thúc chế độ phong kiến sau cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945, nhiều phong tục như lệ khao làng, xét xử ở làng và hình phạt như đánh roi, đày đi xa đã không còn tồn tại. Tác giả mô tả chi tiết về ngũ hình theo luật pháp thời Nguyễn
Nhiều phong tục truyền thống đã bị loại bỏ, kể cả trong tang lễ, xây dựng, và thậm chí trong quá trình sinh sản. Như tác giả mô tả: “Ở ngoại ô Hà Nội, khi sinh con khó khăn, ông chồng phải cởi quần áo chỉ còn lại khố và leo lên mái nhà, sau đó lao xuống phía bên kia”
Các niềm tin và trò mê tín như phù thủy, đồng cốt, bói toán đã không còn tồn tại nữa. Tuy nhiên, ghi chú về xem tướng số, phong thủy của tác giả vẫn đáng để tham khảo
Nhà nghiên cứu Pháp kinh ngạc khi ghi nhận về phong tục ăn đất ở những vùng trù phú như Nam Định, Thái Bình, Hải Dương và Sơn Tây, nơi mỗi tỉnh có vài làng ăn đất sét nướng
Nhờ vào Gustave Dumoutier, chúng ta có thêm thông tin về đồ ăn, thức uống của người Việt hơn 100 năm trước. Ông đã liệt kê tới 30 loại bánh khác nhau, trong đó có những loại ít người ngày nay biết, như bánh mảnh cộng, bánh bẻ (bánh tui)…
Tác giả đi sâu vào mô tả chi tiết về các nghề thủ công ở miền Bắc Việt Nam như may, làm quạt, thuộc da, làm giày, làm nón, kim hoàn, khảm, làm gốm, thêu... Đồng thời, Dumoutier cũng minh họa bằng hình ảnh sống động, cho thấy những hoạt động hàng ngày của người nông dân, từ cày, bừa, gieo lúa, tưới nước, đến gặt lúa, xay lúa, sơ gạo, nghiền gạo... và cách sinh hoạt của nhiều tầng lớp dân cư khác trong xã hội, bao gồm cả người mại dâm và người nghèo khổ.
Hai học giả Pierre Huard và Maurice Durand đã sử dụng lại các hình minh họa này trong sách Connaissance du Vietnam. Henri Oger cũng công nhận sự ảnh hưởng của Dumoutier trong cuốn sách nổi tiếng Kỹ thuật của người An Nam...
Trong cuốn sách Việt Nam văn hóa sử cương của học giả Đào Duy Anh cũng sử dụng nhiều hình minh họa từ tác phẩm này.
Cuốn sách mô tả cụ thể về các biện pháp chữa bệnh và danh sách 300 loại thuốc phổ biến của người Việt. Phần cuối sách, Dumoutier kể lại một số câu chuyện cổ tích và truyền thuyết dân gian của Việt Nam, kèm theo các hình minh họa về bói chân gà và các phương pháp giải quẻ, giải điềm...
Nghiên cứu của một nhà Việt Nam học thế hệ đầu
Gustave Dumoutier (1850-1904) là một nhà Việt Nam học người Pháp của thế hệ đầu tiên. Ông đến Hà Nội vào đầu năm 1886 theo lời mời của Tổng trú sứ Paul Bert, và sau đó phụ trách việc giám sát các trường Pháp – Việt, trở thành Giám đốc Học chính của khu vực Trung – Bắc.
Ngoài công việc trong lĩnh vực giáo dục, ông cũng tập trung nghiên cứu về khảo cổ học, dân tộc học, tôn giáo, văn hóa dân gian của Việt Nam. Ông là một trong những học giả tiên phong trong việc nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam vào đầu thế kỷ XX. Một trong những tác phẩm quan trọng nhất của ông là cuốn sách Tiểu luận về dân Bắc kỳ.
Cuốn sách Tiểu luận về dân Bắc kỳ được công bố lần đầu trên Tạp chí Đông Dương từ ngày 15/3/1907 đến ngày 15/2/1908 dưới dạng các bài viết/tiểu luận. Trước khi qua đời, Dumoutier tự tay sắp xếp các bài viết của mình thành một tập di cảo. Năm 1908, cuốn sách được in tại nhà in Viễn Đông.
Sách này đã được NXB Hà Nội và Omega Plus phát hành vào tháng 3/2020, được dịch bởi Vũ Xuân Lưu.
Tác giả chia nội dung của cuốn sách thành sáu chủ đề lớn, bao gồm: Xã hội (tổ chức xã hội ở An Nam, hệ thống tòa án, quân đội); gia đình (sinh con, kết hôn, tang lễ); giải trí và nghề nghiệp (ca kỹ và đào kép, các nghề, chơi bài, đưa đò, nghề sơn, nghề dầu sơn, phu Mytour); thực phẩm (tục ăn đất, cúng cỗ, đám tang, mừng thọ, tín ngưỡng liên quan đến bữa ăn); y học dân gian (thầy lang, hiệu thuốc); trò mê tín (phù thủy và bói toán, hậu vận, cốt tướng, diện tướng).
Những chủ đề này được trình bày chi tiết và cụ thể theo quan sát, ghi chép và giải thích của tác giả. Nhờ đó, độc giả có thể hình dung được một phần văn hóa, phong tục và lối sống của người dân Bắc kỳ vào cuối thế kỷ XIX.
Với tính toàn diện và chi tiết, Essais sur les Tonkinois đã trở thành nguồn tham khảo quan trọng cho các học giả hàng đầu của Việt Nam như Nguyễn Văn Huyên và Đào Duy Anh.
Hơn 110 năm kể từ lần xuất bản đầu tiên bằng tiếng Pháp, công trình nghiên cứu quan trọng của Gustave Dumoutier mới được độc giả Việt Nam đón nhận thông qua bản dịch tiếng Việt. Những nội dung cốt lõi của nghiên cứu này được viết từ góc nhìn của tác giả - một người Pháp đam mê nghiên cứu văn hóa và lịch sử An Nam, trong đó cũng so sánh với văn hóa Trung Hoa và các nước khác.
Đọc cuốn sách này, chúng ta có thể nhận thấy đời sống của dân cư ở Bắc Việt Nam thời xưa rất đa dạng nhưng cũng chứa đựng nhiều hủ tục và tín ngưỡng mê tín. Thông qua miêu tả sinh động của Dumoutier, ta cũng có thể hiểu hoặc hình dung chi tiết về cuộc sống hàng ngày, niềm tin và cách sống của cộng đồng trong làng xóm của tổ tiên.
Lê Tiên Long - Mytour
