Buzz
Nếu có cỗ máy thời gian của Doraemon thực sự tồn tại, bạn muốn trở lại thời điểm nào trong quá khứ?
Hay điều khiến bạn tò mò nhất là tương lai của mình sẽ như thế nào? Có thành công không, thu nhập thế nào mỗi tháng, có xe hơi, nhà cao cấp và những chuyến du lịch xa hoa không?
Nhưng bạn có nhận ra rằng, tương lai không thể đoán trước, nhưng quá khứ có thể dạy chúng ta nhiều điều. Nếu có thể trở lại quá khứ, trở về hơn 2000 năm trước – thời kỳ của triết học không phải là điều tồi tệ. Chắc chắn bạn sẽ thích hỏi về thời kỳ “khủng long” như vậy thì có gì để học hỏi, quay lại và gặp những nhà triết hiền triết sâu cả ngày không thể giúp chúng ta làm ăn phồn thịnh. Có thể bạn đã nhầm về việc quá khứ và hiện tại luôn có điểm giao nhau nào đó. Con người từ xưa đến nay có thể thay đổi nhiều nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi. Và các tư tưởng của những nhà triết học xưa có thể hữu ích cho con người và xã hội hiện đại. Không cần máy thời gian để trở lại 2000 năm trước và trò chuyện với Khổng Tử. Cuốn sách sẽ giúp bạn điều đó. Tôi luôn tin rằng viết là một biểu hiện tuyệt vời của nhân loại để kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Cuốn sách Minh đạo nhân sinh của Michael Puett và Christine Gross-Loh sẽ trình bày đầy đủ các tư tưởng và ứng dụng của chúng trong cuộc sống hàng ngày. Qua cuốn sách, bạn sẽ thấy những nhà triết học không còn xa lạ và khô khan như những bức tượng hay hình vẽ trên sách. Tác giả đã truyền cảm hứng và gần gũi những con người của quá khứ tới bạn đọc. Chúng ta sẽ nhận ra rằng họ cũng chỉ là con người thông thường, rằng “Mạnh Tử không phải là một Phật thanh thản, không phải là Chúa vị tha. Ông cũng không phải là người khôn ngoan, nhân từ và điềm tĩnh, ông chỉ là một người thông minh, lạnh lùng, mạnh mẽ, kiêu ngạo và phức tạp, một người đã chiến đấu để đạt được đức tính và đôi khi vẫn không thể sống theo triết lý của chính mình”.
Những suy nghĩ đầu tiên.
Cuộc sống của con người có thể so sánh như một cuốn sách phức tạp, đầy rẫy những trải nghiệm và ý nghĩa sâu sắc. Dù Việt Nam có ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa, nhưng cụm từ 'Minh đạo nhân sinh' không phản ánh rõ ràng trong đời sống hàng ngày. Đây có thể được hiểu là hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống của con người. Việc dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt có thể làm mất đi sự ngắn gọn và ý nghĩa sâu xa của tựa đề. Mặc dù 'Minh đạo nhân sinh' có thể là một cái tên thú vị cho một cuốn sách về triết học nhưng có thể khiến nội dung trở nên mơ hồ. Trong khi đó, tựa đề tiếng Anh 'The Path' (Con đường) ngắn gọn và sâu sắc hơn. Dù có ý nghĩa gì đi nữa, cuốn sách này vẫn khám phá về 'đạo' - con đường của mỗi cá nhân sau khi trải qua trang sách.
Tôi tin rằng mỗi cuốn sách đều mang sứ mệnh và giá trị riêng. Cuốn 'Minh đạo nhân sinh' cũng không ngoại lệ. Lý do sự ra đời của nó được tác giả giải thích từ đầu. Trước khi khám phá lí do đó, hãy để tâm suy nghĩ. Triết học Trung Quốc mang đến những góc nhìn mới mẻ và ý nghĩa đặc biệt cho cuộc sống của chúng ta. Sự hấp dẫn của nó đã làm nên cuốn sách này. Mỗi tác phẩm cần có niềm đam mê, tình cảm và tâm huyết để thành hình. Dù là cảm xúc đau khổ, tình yêu hay sự bất mãn, điều quan trọng là phải có cảm xúc đó. Cuốn sách này không chỉ vì mục đích thương mại mà còn mang theo những ý nghĩa sâu xa.
Từ quan sát và trải nghiệm cá nhân, tôi nhận thấy rằng tại Việt Nam, triết học không nhận được sự quan tâm tích cực từ học sinh, thậm chí là gây ám ảnh. Tuy nhiên, ở những nơi như Đại học Havard, lớp học về Triết học Trung Quốc thu hút sự quan tâm lớn từ sinh viên. Điều này đã thúc đẩy sự ra đời của cuốn sách này. Mỗi tác phẩm cần có động lực và tình cảm để tồn tại. Dù có những cuốn sách chỉ vì mục đích kinh doanh mà mất đi tâm huyết, nhưng không phải cuốn sách này.
Về các triết gia như Khổng Tử, Lão Tử và những nhân vật lịch sử khác, họ có ý nghĩa gì trong cuộc sống? Vấn đề về việc sử dụng tri thức cổ truyền từng được tranh luận trong giới tri thức. Có người cho rằng việc coi thường văn hóa cổ truyền có thể làm hạn chế sự sáng tạo và khả năng phát triển của nhân dân. Tuy nhiên, việc áp dụng tri thức cổ truyền vào thực tiễn mới là điều quan trọng. Những tư tưởng của những triết gia này vẫn còn giá trị và có thể thay đổi cuộc đời, tùy thuộc vào cách chúng ta hiểu và áp dụng chúng.
Dù chúng ta theo đuổi sự giàu có hay học vấn, luật pháp hay y học, những tri thức này mang đến cho chúng ta một cánh cửa mới, mở ra một thế giới mới về ý nghĩa của cuộc sống và những tiềm năng vô hạn.
Ngày nay, con người và triết gia cổ đại không cách xa về thời gian, mà lại song song với nhau. Nếu nhận ra mối liên kết này, ta có thể mở ra những tiềm năng không giới hạn cho bản thân và cuộc sống.
Cuốn sách được tác giả Michael Puett và Christine Gross-Loh cùng tạo ra. Michael Puett là giáo sư lịch sử Trung Quốc tại khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Đông Á, và cũng là một người thầy xuất sắc trong môn Triết học Trung Quốc tại Harvard vào mùa thu của năm đó. Christine Gross-Loh là một nhà báo và tác giả, có bằng tiến sĩ về lịch sử Đông Á từ Đại học Harvard.
Trước khi tiếp xúc với thế giới tư duy triết học Trung Quốc, nếu bạn nghĩ rằng đó chỉ là những lời lẽ phức tạp và vô lý trong một xã hội hiện đại và sôi động, bạn sẽ sớm thay đổi suy nghĩ. Cuốn sách này sẽ làm bạn ngạc nhiên.
Chúng ta thường nghĩ về triết học như là những ý niệm trừu tượng và không liên quan đến đời sống hàng ngày. Nhưng sức mạnh của các triết gia trong cuốn sách này chính là việc họ biến những ý tưởng trừu tượng thành những thực tế cụ thể trong cuộc sống hàng ngày. Họ tin rằng từ những điều nhỏ bé hàng ngày có thể dẫn đến những thay đổi lớn và cuộc sống thịnh vượng bắt đầu từ đó.
So sánh giữa thời đại tự mãn và thời đại triết học.
Tác giả đã đưa ra 3 bằng chứng để chỉ ra rằng chúng ta đang sống trong một thời đại tự mãn (cụ thể là từ sau thế kỷ 19). Trước đó, chúng ta sống trong một xã hội truyền thống với các cấu trúc đã được định sẵn. Con người kia sống hòa hợp với vũ trụ thay vì làm chủ vũ trụ. Nếu bạn đã từng tìm hiểu về nghệ thuật cổ xưa của Trung Quốc, bạn sẽ biết rằng thiên nhiên chính là tiêu chuẩn của cái đẹp và tất cả luật lệ khác. Tóm lại, đó là một xã hội mà “con vua lại làm vua, con sãi ở chùa thì quét lá đa”. Không chỉ ở phương Đông mà ở phương Tây cũng vậy. Đối với một xã hội truyền thống như vậy, chúng ta nhìn về quá khứ với sự tôn trọng nhưng khó lòng muốn sống lại trong đó, trừ khi bạn là một trong số ít những người theo chủ nghĩa hoài cổ.
Quan điểm hiện tại về xã hội cũ này không dạy chúng ta điều gì mới mẻ. Chỉ là biến cái gọi là xã hội cũ thành một cái gì đó giống như những mảnh vỡ hoài niệm quá khứ. Chúng ta có thể đến viện bảo tàng, nhìn thấy một xác ướp Ai Cập và chúng ta sẽ thấy nó thú vị. Nhưng khi nhìn thấy một món đồ cổ xưa của Trung Quốc? Chúng ta có thể thấy nó lạ thường. Nó khơi gợi sự tò mò để chúng ta muốn khám phá, nhưng chúng ta không muốn quay lại thời đại đó – thời đại mà món đồ đó đại diện cho. Chúng ta không muốn sống ở đó hoặc học hỏi bất kỳ điều gì từ những thế giới truyền thống đó, vì chúng không phải là hiện đại. Chúng ta là người khám phá, không phải họ.
Nhưng bạn sẽ sớm nhận ra rằng nhiều quan điểm của chúng ta về những xã hội “truyền thống” là hoàn toàn sai lầm. Và chúng ta có thể học hỏi nhiều điều từ quá khứ.
Chúng ta nghĩ rằng quá khứ không có gì để chúng ta học hỏi? Đó là 3 điều bị lầm tưởng của thời đại tự mãn, hoặc theo tác giả gọi là “những huyền thoại mà chúng ta yêu mến nhất”.
Huyền thoại 1: Chúng ta đang sống trong một thời đại tự do không giống bất kỳ thế hệ nào trước đây.
Con người trong thời đại mới - những người theo đuổi tự do. Có lẽ đúng như vậy khi so sánh với những thế hệ trước - thời kỳ nô lệ còn tồn tại hoặc xã hội phong kiến phức tạp. Tuy nhiên, liệu sự tự do mà chúng ta đang có có đủ để tự mãn? Liệu sự tự do đó có thực sự nằm trong tầm tay con người hay chỉ là một ảo tưởng không?
Nhưng khi đối mặt với những khó khăn, những vấn đề về tâm lý và những nỗi lo trong một thế giới đang phát triển, chúng ta phải làm gì? Chúng ta được khuyến khích làm việc chăm chỉ để đạt được thành công, nhưng khoảng cách giữa giàu và nghèo ngày càng sâu, và xã hội đang trải qua những biến động tiêu cực. Dù có đầy đủ các tiện ích hiện đại và tiến bộ trong y tế, nhưng chúng ta vẫn phải đối mặt với những khủng hoảng môi trường và nhân đạo quy mô lớn (…)
Chúng ta đã hiểu được điều gì? Có phải các nhà sử học trong tương lai sẽ nhìn nhận thời đại của chúng ta là một thời kỳ bình đẳng, tự do và hạnh phúc? Hay họ sẽ nhận định rằng đây là thời kỳ tự mãn, khi con người không thể tìm thấy hạnh phúc và sự hài lòng; khi chúng ta đối mặt với những khủng hoảng ngày càng tăng mà không có giải pháp và cảm thấy mất hướng?
Vấn đề đặt ra là: Chúng ta thực sự tự do như chúng ta luôn nghĩ? Cuốn sách này sẽ đề xuất những phương án thay thế cho thời đại tự mãn, những cách sống để tốt hơn.
Huyền thoại 2: Chúng ta hiểu rõ hơn về cách định hình tương lai của chúng ta.
Sự thật về cuộc sống không phải là cách chúng ta nghĩ nó diễn ra. Quyết định của chúng ta không phản ánh thực tế.
Chúng ta thường cho rằng mình kiểm soát được mọi thứ và định hình tương lai của mình. Nhưng cuộc sống không như lời chúng ta nghĩ. Có thể bạn định học cả ngày nhưng cuối cùng lại chỉ chơi game và ngủ. Hoặc khi bạn dự định đi học đúng giờ nhưng lại cuối cùng đi chơi cùng bạn bè. Đó chỉ là một số ví dụ nhỏ trong cuộc sống hàng ngày để nhấn mạnh rằng không phải lúc nào quyết định của bạn cũng dẫn đến kết quả như ý.
Vậy làm thế nào để giải quyết vấn đề này?
Đối mặt với những hạn chế của cách tiếp cận hiện tại, các triết gia Trung Quốc đã tìm ra những phương pháp mới. Họ tập trung vào việc điều chỉnh bản năng, rèn luyện tâm trí và tập trung vào việc tự cải thiện không ngừng. Khi đó, chúng ta có thể đưa ra những phản ứng chính xác và đạo đức trong mọi tình huống.
Huyền thoại 3: Chúng ta cần nhìn nhận bản thân mình một cách rõ ràng.
Mỗi ngày, chúng ta đều đặt ra câu hỏi về bản thân và sự thật, một hành trình tìm kiếm không ngừng.
Sự nguy hiểm không phải là niềm tin rằng sự thật luôn dễ dàng nhìn thấy và điều khiển cuộc sống của chúng ta.
Câu hỏi về bản thân là một phần của con người từ xưa đến nay, điều đó chính là lý do tại sao ta luôn muốn khám phá về chính mình.
Chúng ta đang sống trong một thời đại nơi sự tự mãn thống trị. Nhưng liệu có nơi cho triết học?
Thời đại triết học đã đem lại sự chiêm nghiệm sâu sắc qua những người như Socrates, Đức Phật và Khổng Tử.
Tư duy toàn cầu không chỉ là đặc điểm của thời đại hiện đại. Cách mà công nghệ và hàng không đã mở ra một thế giới liên kết, nhưng điều này không phải là mới mẻ. Khổng Tử, Socrates, và Đức Phật từng nghiên cứu những vấn đề tương tự mặc dù sống tại các nơi và thời điểm khác nhau.
Cuốn sách này khám phá lịch sử và văn hóa của các triết gia. Họ không chỉ nghiên cứu những vấn đề to lớn mà còn quan tâm đến những khía cạnh thực tế và đời sống hàng ngày.
Các triết gia đã giúp chúng ta nhìn nhận lại các mối quan hệ xã hội.
Khổng Tử đã đưa ra những quan điểm về mối quan hệ và cách hòa giải chúng để có một cuộc sống hài hòa.
Con người không thể sống cô độc. Không chỉ quan trọng về mặt cá nhân mà còn về mối quan hệ xã hội, chúng ta cần hòa giải và xử lý chúng một cách khôn ngoan.
Trước hết, cần hiểu rõ khái niệm “thế giới phân mảnh” trong triết học cổ điển.
Cuộc sống diễn ra như thế này: Mọi người gặp gỡ nhau lặp đi lặp lại, phản ứng theo nhiều cách khác nhau và luôn trải qua những biến động cảm xúc không ngừng. Không ai có thể tránh khỏi điều này, cho dù là một đứa trẻ chơi ngoài sân hay một nhà lãnh đạo của một quốc gia mạnh. Mỗi trải nghiệm của con người đều bị ảnh hưởng bởi thế giới cảm xúc mà chúng ta trải qua. Nếu cuộc sống của con người chỉ là những lần va chạm không ngừng với nhau và phản ứng một cách thụ động, chúng ta sẽ sống trong một thế giới phân mảnh, nơi mà chúng ta bị những sự kiện khác nhau áp đặt không ngừng.
Có thể thấy, thế giới không hoàn hảo và không được xây dựng sẵn, ngay cả trong xã hội truyền thống con người đã cố gắng làm điều đó. Trong một thế giới phân mảnh với nhiều phản ứng, cảm xúc đa dạng, chúng ta phải làm gì để có thể giao tiếp một cách tốt đẹp với những người xung quanh? Đó chính là “nghi lễ”. Không nên nghĩ rằng từ “nghi lễ” chỉ thuộc về quá khứ hoặc chỉ có trong những hội nghị cao cấp – nơi mà những quý ông mặc áo vest và bị camera ghi lại mới cần thể hiện nghi lễ. Chúng ta – những con người bình thường, có thể là bà mẹ mặc tạp dề, là đứa trẻ mang balo đi học, đều cần có nghi lễ để làm dịu đi cảm xúc. Nghi lễ “như thể” được đề cập trong cuốn sách, theo tôi hiểu, giống như một trò chơi đóng vai. Tác giả có đưa ra ví dụ về trò chơi trốn tìm giữa một đứa trẻ (người đi tìm) và một người lớn (người đi trốn). Khi đó, đứa trẻ thông thường yếu đuối sẽ trở thành một người mạnh mẽ, chiến thắng người lớn bằng cách tìm thấy anh ta. Việc đảo ngược vai trò này giúp đứa trẻ thoát ra khỏi vai trò thực tại và khám phá bản thân ở một vai trò mới. Ngoài ra, nghi lễ “như thể” có thể là sự thấu hiểu giữa các mối quan hệ? Và chìa khóa của việc làm hoà giải các mối quan hệ chính là đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu họ hơn?
Về việc quyết định: Mạnh Tử và thế giới bất ổn.
Như tôi đã nói trước đó, những quyết định của chúng ta không chắc chắn sẽ diễn ra như chúng ta nghĩ. Tất cả không nên quá bi quan về điều này, cũng không nên cố gắng bảo toàn quyết định của mình vì “Mạnh Tử sẽ lập luận rằng những điều chúng ta tin là đúng khi lên kế hoạch cho đời mình, điều đó, mỉa mai thay, cũng là những điều đã hạn chế chúng ta”.
Nếu Khổng Tử định nghĩa về “thế giới phân mảnh”, Mạnh Tử giúp ta hiểu về “thế giới nhất quán” và “thế giới thất thường”. Thế giới nhất quán là điều chúng ta tin sẽ ổn định, nằm trong tiên lượng về tương lai. Nhưng Mạnh Tử có cái nhìn khác biệt.
Ông nhìn thế giới này là một nơi thất thường. Làm việc chăm chỉ không nhất thiết dẫn đến sự thịnh vượng. Hành vi xấu không nhất thiết bị trừng phạt. Không có sự đảm bảo cho bất kỳ điều gì; không có sự nhất quán ổn định để người ta có thể trông đợi. Thay vào đó, Mạnh Tử tin rằng thế giới này bị phân mảnh, hỗn loạn và cần tác động liên tục. Chỉ khi hiểu rằng không có gì ổn định, chúng ta mới có thể ra quyết định và sống cởi mở nhất.
Đúng như cuốn sách viết, đây là một “ý tưởng gây bất an”. Bất an vì nó đi ngược lại đám đông và điều này khó chấp nhận. Hãy nhìn Galileo, bạn biết tôi đang nói gì? Không phải nhắc lại rằng Trái Đất quay quanh Mặt Trời mà muốn nhấn mạnh hệ quả nguy hiểm của việc đi ngược lại với đám đông, với những định kiến thâm căn cố đế của con người. Chúng ta được dạy về luật nhân quả, đạo đức và quy tắc nếu ngoan thì được thưởng còn hư sẽ bị phạt từ thời ấu thơ. Tuy nhiên, Mạnh Tử cắt nghĩa một cách minh bạch. Nó giúp chúng ta mở rộng thế giới quan: “Trên thực tế, Mạnh Tử tin rằng người ta chỉ có thể trở nên đạo đức khi họ không nghĩ rằng có tồn tại bất kỳ hệ thống khen thưởng và trừng phạt cố kết nào. Xét cho cùng, nếu bạn tin rằng có một hệ thống như vậy tồn tại, bạn sẽ không phấn đấu để trở thành một người tốt hơn; bạn sẽ chỉ hành động để giành lợi ích cho bản thân”. Vốn dĩ ranh giới giữa tốt – xấu rất mong manh và dễ bị lợi dụng, vậy thì chúng ta lấy gì đảm bảo hệ thống phần thưởng và trừng phạt ấy phù hợp với mọi cá thể, mọi hoàn cảnh? Do vậy, Mạnh Tử hướng chúng ta về việc tu dưỡng tâm - trí để có thể ra quyết định một cách hợp lý nhất.
Về tính tự nhiên: Trang Tử và một thế giới biến đổi.
Bạn nghĩ sao về một lối sống thuận tự nhiên? Và quan điểm về tự nhiên của Trang Tử có điểm gì đặc biệt?
Chúng ta thường nghe về thuận tự nhiên, và chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tôn sùng tự nhiên. Điều này khiến chúng ta cảm thấy chán nản với những quy tắc ngột ngạt và ngưỡng mộ những người dám khác biệt, dám thể hiện tư duy riêng biệt. Tuy nhiên, ý nghĩa thực sự của tự nhiên không phải là làm bất cứ điều gì mình muốn vào bất kỳ lúc nào.
Có lẽ bạn nghĩ rằng việc chỉ thuận theo tự nhiên làm bất cứ điều gì mình muốn. Nhưng sự thật không phải như vậy, đặc biệt đối với Trang Tử. Ông đã định nghĩa lại ý nghĩa của tự nhiên không phải là làm theo bản năng mà là thích ứng với môi trường xung quanh.
Nhiều người biết đến Alexander Lang Thang - người từ bỏ cuộc sống đô thị để sống gần với thiên nhiên. Nhưng không phải cứ đi vào rừng mới là tự nhiên. Tự nhiên cũng hiện diện trong cách chúng ta làm việc hàng ngày, thích nghi với môi trường xã hội và hoàn thành những công việc hằng ngày một cách tự nhiên.
Cuốn sách cũng đề cập đến tư tưởng của nhiều triết gia lớn và mang lại những cảm nhận sâu sắc cho người đọc.
Lời kết.
Tôi tin rằng cuốn sách Minh Đạo Nhân Sinh là một tài liệu có giá trị và đáng để đọc. Nó không phải là Kinh Thánh, không thể mang lại sự an lòng hoặc hạnh phúc ngay sau khi đọc. Thay vào đó, nó khuyến khích bạn phải suy ngẫm, phải suy tư và nhìn lại bản thân. Tuy nhiên, điều đó không hẳn là điều tồi tệ. Vì khi con người tự suy ngẫm, họ mới có thể tự mình tìm ra hướng đi cho cuộc đời. Và bạn có biết không, con đường mà chúng ta tự mình chọn sẽ chiếu sáng và chỉ dẫn cho tâm trí của chúng ta. Có lẽ, từ “Đạo” nằm trong chính bản tính của mỗi người, chứ không phải là những con đường bên ngoài?
