Buzz
Vào năm 1947, khi Anh và Pháp ký Hiệp ước Dunkirk tại một địa điểm mang ý nghĩa lịch sử, mục đích của hiệp ước vẫn là một thỏa thuận liên minh và phòng thủ chung để đề phòng trường hợp một cuộc tấn công quân sự của Đức xảy ra. Mục đích này cũng được ghi nhận trong Hiệp ước Brussels năm 1948, là một phiên bản mở rộng của Hiệp ước Dunkirk với sự tham gia của ba quốc gia Benelux, những quốc gia vẫn nhớ kỹ ký ức về tuyên bố trung lập của họ bị người láng giềng mạnh mẽ và hung hãn ở phía Đông xem như “tờ giấy lộn”.
Tuy nhiên, chỉ sau sáu năm, vào năm 1954, Hiệp ước Brussels đã được sửa đổi, làm nền tảng cho sự hình thành Liên minh châu Âu sau này, chào đón sự gia nhập của Italia và Tây Đức, hai đối thủ cũ, đặc biệt là Đức. Vào ngày 25 tháng Ba năm 1957, tại Rome, thủ đô của Italia, 6 quốc gia châu Âu, trong đó có cả Italia và Tây Đức, chính thức ký kết Hiệp định Rome thành lập Khối Cộng đồng Kinh tế Châu Âu (EEC). Kể từ đó, không ai trong các quốc gia láng giềng, cũng là đối thủ trong Thế chiến, còn nhắc đến mối thù xưa, trong khi Đức đã trở thành một thành viên chủ chốt, đầy tinh thần xây dựng cho một châu Âu thống nhất và phát triển.
Ngược lại, Nhật Bản, đồng minh ngày xưa của Đức, vẫn chưa thể thiết lập được mối quan hệ hòa thuận bình thường với các nước láng giềng châu Á của họ. Điều gì đã tạo ra sự khác biệt này?
Cuộc hành trình tồn tại và phát triển của các quốc gia, dân tộc luôn đối mặt với thách thức và đưa ra chiến lược để vượt qua. Các lựa chọn khác nhau trước thách thức sẽ dẫn đến các hậu quả khác nhau trong tương lai. Ví dụ, hiện trạng hiện tại của mối quan hệ giữa Đức, Nhật, hai thành viên của phe Trục trong quá khứ, với các nước láng giềng của họ là kết quả trực tiếp từ cách mà hai quốc gia này đối phó với di sản không tích cực từ vai trò của họ trong Thế chiến thứ hai, đặc biệt là cách họ nhìn nhận, xử lý các tội ác chiến tranh mà hai quốc gia này đã gây ra với các quốc gia, dân tộc bị họ xâm lược.
Đây cũng là hai ví dụ điển hình được Jared Diamond phân tích chi tiết trong tác phẩm mới nhất của ông, “Biến động – các quốc gia đối mặt với khủng hoảng và thay đổi như thế nào?”
Vào ngày 6 tháng Sáu năm 1944, trên bãi biển Omaha đẫm máu, một sĩ quan Mỹ đã nói với binh lính dưới quyền đang nằm dưới mưa đạn của quân Đức: “Ở đây chỉ có hai loại người, những người đã chết và những người sắp chết.” Ý nghĩa của ông là những người đã chết không còn lựa chọn, còn những người “sắp chết” sẽ phải quyết định liệu họ sẽ ở yên tại chỗ để rồi cũng chết trên bãi biển vào ngày hôm đó, hay sẽ nỗ lực vượt qua biển lửa ấy để kéo dài thời gian “sắp chết” của mình, chờ đến một ngày khác.
Tương tự như vậy, các dân tộc, quốc gia, cộng đồng đã biến mất vào hư không mà Diamond đã phân tích trong “Sụp đổ” không còn cơ hội. Lần này, trong tác phẩm mới nhất của mình, Diamond chuyển sang thảo luận về các quốc gia, dân tộc vẫn còn tồn tại. Thực tế của thế giới hiện đại, may mắn thay, khiến cho việc một quốc gia hay dân tộc biến mất khỏi bản đồ thế giới trở nên khó xảy ra. Tuy nhiên, trong thế giới đầy cạnh tranh và thay đổi nhanh chóng này, một quyết định sai lầm tại thời điểm quyết định có thể khiến một quốc gia mãi mãi “bị bỏ lại phía sau”, không thể giữ vững vị thế trong trật tự thế giới toàn cầu.
Vậy trước một sự kiện quan trọng, một quốc gia cần dựa vào những tiêu chí, điểm xuất phát nào để xem xét, đưa ra chiến lược cho bản thân? Hỏi cũng là trả lời, không có công thức “đa năng” nào cả. Tuy nhiên, trong “Biến động”, Diamond đề xuất hướng tiếp cận đặc biệt của mình. Tác giả chọn ra 12 yếu tố liên quan đến hậu quả của yếu tố mà quốc gia cần xem xét vào một thời điểm quyết định đòi hỏi một phản ứng tức thời không chậm trễ.
Theo phân tích của ông, mọi quyết định mà các quốc gia đã đưa ra trong thực tế của quá khứ đều chứa đựng các yếu tố này, và có mối liên hệ chặt chẽ giữa sự hợp lý trong thực tế của quyết định với việc đánh giá, nhận thức chính xác 12 yếu tố kể trên để đạt được sự cân bằng hợp lý. Bởi trong mỗi cuộc khủng hoảng, mỗi thách thức cụ thể, trọng số và thứ tự ưu tiên của các yếu tố tham gia không phải lúc nào cũng giống nhau.
Để minh họa cho hướng tiếp cận của mình, Diamond đã trích dẫn một số trường hợp khác nhau mà các quốc gia đã phải đối mặt với những khó khăn khác nhau cần tìm cách vượt qua thách thức: nguy cơ quân sự từ các nước láng giềng chiếm ưu thế như trường hợp của Phần Lan, hoặc sự đổ vỡ đột ngột trong truyền thống của hệ thống chính trị dẫn đến sự xáo trộn nghiêm trọng về xã hội, dân tộc như tại Chile... Mỗi trường hợp như vậy, các quốc gia đã chọn những giải pháp khác nhau. Và trong tác phẩm của mình, Diamond đã chọn những trường hợp mà các giải pháp được coi là “đủ tốt”, bởi ông muốn nói về “câu chuyện thành công” như là một nguồn cảm hứng chính.
Rất khó để nói về từng trường hợp cụ thể mà ông đã phân tích, liệu giải pháp của các quốc gia đó đã tối ưu hay chưa, nhưng ít nhất là họ đã thành công, vì vậy giải pháp của họ đáng để chúng ta nghiên cứu, tìm hiểu. Đó chính là điều mà Diamond đã dành phần lớn thời gian trong “Biến động” để thực hiện, sử dụng 12 yếu tố mà ông đã chọn làm biến số để đánh giá từng trường hợp. Từ những trường hợp mà ông phân tích, chúng ta có thể thấy rõ những điểm tương đồng để một quốc gia vượt qua thành công một biến cố nghiêm trọng:
-Nhận định chính xác những gì cần bảo vệ bằng mọi cách, những gì cần thay đổi mạnh mẽ.
-Chấp nhận những hy sinh cần thiết là điều quan trọng.
-Duy trì sự cân bằng linh hoạt và kiên định, mạnh mẽ và linh hoạt.
Đó đều là những bài học quen thuộc, nhưng luôn cần sự học hỏi, cân nhắc nghiêm túc của mỗi quốc gia để đạt được sự an toàn hợp lý cho mọi khía cạnh trong trường hợp cụ thể của họ.
Lê Đình Chi - Mytour
