Buzz
Được biết, bảo tồn hệ sinh thái đồng cỏ ngập theo mùa là một trong những ưu tiên hàng đầu tại Vườn quốc gia Tràm Chim. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, diện tích rừng tràm tại vườn đã tăng nhanh chóng trong thời gian qua.
Vào ngày 11-6-2024, tại Vườn quốc gia Tràm Chim đã xảy ra đám cháy lớn. Các lực lượng chức năng của tỉnh Đồng Tháp đã kịp thời kiểm soát đám cháy trong ngày đó.
Ước tính ban đầu có khoảng 20 ha rừng tràm và đồng cỏ bị ảnh hưởng, trong đó có 18 ha rừng bị cháy dưới tán. Đám cháy xuất hiện gần khu dân cư nhưng may mắn không gây ra thiệt hại đáng tiếc.
Lửa có gây hủy diệt rừng tràm không?
Cây tràm tự nhiên là loại cây có khả năng chịu cháy tốt. Vỏ cây tràm dày giúp chúng chịu được lửa ở cường độ vừa phải. Lửa cháy qua thường không làm chết cây, và cây tràm có thể tái sinh dễ dàng khi mùa mưa đến. Lửa cũng giúp cây tràm phát tán hạt và nẩy mầm mới.
Quan sát tại Tràm Chim cho thấy rất nhiều rừng tràm có khả năng tự phục hồi sau cháy. Nhiều diện tích tràm đã tái sinh tự nhiên do phát tán hạt sau cháy.
Cây tràm mọc rất nhanh, nên ngay cả khi bị cháy hoàn toàn, diện tích rừng có thể phục hồi nhanh chóng, thậm chí còn nhiều hơn trước cháy.
Vì vậy, cháy rừng với cường độ vừa phải không phải là mối đe dọa đối với rừng tràm ở Vườn quốc gia Tràm Chim hay các khu bảo tồn thiên nhiên khác trong vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Các vụ cháy giúp làm sạch vật liệu cháy, giảm nguy cơ xảy ra các vụ cháy lớn. Điều này có thể coi là một cơ chế điều chỉnh tự nhiên.
Chống cháy bằng cách ngập nước quanh năm: lợi ích và hậu quả
Gần đây, trong các năm 2008, 2010 và 2016, đã xảy ra các vụ cháy lớn ở Vườn quốc gia Tràm Chim, khiến hàng trăm ha rừng và đồng cỏ bị ảnh hưởng trong mỗi vụ cháy. Sau vụ cháy năm 2016, Vườn quốc gia đã triển khai một kế hoạch phòng cháy rừng bằng cách duy trì mức nước ngập cao quanh năm, từ đó đến cuối năm 2023.
Tuy việc duy trì mức nước đã rất hiệu quả trong việc phòng cháy rừng, nhưng lại có hệ quả nghiêm trọng đối với đa dạng sinh học và môi trường sinh thái của Vườn quốc gia. Nhiều loài sinh vật quý hiếm đã rời bỏ Tràm Chim do điều kiện sống không còn thích hợp, trong đó có loài sếu đầu đỏ nổi tiếng.
Theo số liệu quan trắc môi trường của Vườn quốc gia, việc giữ nước kéo dài đã làm tăng tình trạng ô nhiễm hữu cơ trong môi trường nước lên gấp ba lần trong khoảng thời gian đó. Nhiều khu vực trong vùng lõi của Vườn quốc gia đã trở nên nước đen sẫm, có mùi hôi thối, ảnh hưởng đến đời sống của nhiều loài thủy sinh vật.
Việc giữ nước cao không chỉ bảo vệ cây tràm khỏi cháy mà còn tạo ra môi trường sống không thích hợp cho chúng. Nền đất luôn ẩm làm rễ cây không phát triển, dẫn đến sự suy yếu. Dưới điều kiện ngập thường xuyên, cây tràm cố gắng thích nghi bằng cách phát triển rễ khí sinh bên trên mặt đất, tạo ra khối lượng vật liệu có thể cháy rất lớn quanh gốc cây.
Cành lá rụng xuống đất dưới điều kiện ngập úng cũng không bị phân hủy mà chỉ tích tụ từ năm này qua năm khác. Do đó, việc giữ nước cao không giảm nguy cơ cháy mà ngược lại chỉ tích tụ nguy cơ, tạo điều kiện cho những vụ cháy lớn mang tính hủy diệt có thể xảy ra.
Ưu tiên bảo tồn tại Vườn quốc gia Tràm Chim
Vườn quốc gia Tràm Chim được thành lập vào năm 1998 với mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái nguyên sơ của vùng Đồng Tháp Mười. Nằm trong khu vực ngập lụt của sông Cửu Long, Đồng Tháp Mười là một hệ sinh thái ngập nước theo mùa - ẩm trong mùa mưa và ngập úng trong mùa khô.
Trước đây, vùng Đồng Tháp Mười nguyên sơ có diện tích lớn chủ yếu là đồng cỏ. Chính từ đó mà có tên gọi Đồng Tháp Mười. Phần lớn đồng cỏ đã được chuyển đổi sang đất canh tác. Vườn quốc gia Tràm Chim hiện là nơi giữ lại những diện tích đồng cỏ lớn và gần với tự nhiên nhất trong vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long.
Có thể nói, hệ sinh thái đồng cỏ ngập theo mùa mới là ưu tiên bảo tồn của Vườn quốc gia Tràm Chim chứ không phải rừng tràm. Tuy nhiên, trên thực tế, diện tích rừng tràm ở Vườn quốc gia Tràm Chim đã tăng nhanh chóng trong thời gian qua.
Theo thống kê, diện tích rừng tràm ở Tràm Chim vào năm 2008 là 1.752 ha, chiếm 24% tổng diện tích. Đến năm 2023, diện tích này đã tăng gần gấp đôi, lên 2.580 ha, chiếm 35% diện tích vườn. Nguyên nhân chủ yếu của sự tăng này là do tái sinh tự nhiên và việc chủ động trồng thêm cây tràm trong vườn.
Việc rừng tràm tăng diện tích cũng đồng nghĩa với việc giảm diện tích các vùng đồng cỏ, làm thay đổi cấu trúc hệ sinh thái và tăng gánh nặng cho công tác phòng chống cháy rừng.
Phục hồi môi trường sinh thái cho Vườn quốc gia Tràm Chim
Vào cuối năm 2023, tỉnh Đồng Tháp thông qua đề án bảo tồn và phát triển đàn sếu đầu đỏ ở Vườn quốc gia Tràm Chim. Một trong những nội dung của đề án là phục hồi các hệ sinh thái trong vùng lõi của Vườn quốc gia, trong đó phục hồi điều kiện thủy chế là nội dung cơ bản nhất.
Vào cuối tháng 12-2023, Vườn quốc gia đã chủ động điều tiết nước theo đúng thiết kế kỹ thuật. Việc điều tiết nước đã phục hồi môi trường khô ráo trong mùa khô, tạo điều kiện cho những vật rụng tồn tại trong nhiều năm bắt đầu được phân hủy. Việc điều tiết nước cũng giúp nhanh chóng cải thiện chất lượng môi trường nước. Tình trạng ô nhiễm hữu cơ đã được cải thiện rất nhiều.
Sinh vật đã nhanh chóng thích nghi với môi trường sống được cải thiện. Điển hình là nhiều diện tích quần xã thực vật đồng cỏ như năng, lúa ma đã phục hồi. Nhiều loài chim cũng đã tăng đáng kể về số lượng. Nhiều loài chim hiếm cũng đã được quan sát.
Dưới điều kiện khô, đặc biệt là khi thời tiết nắng nóng kéo dài, nguy cơ cháy rừng tăng cao. Tuy nhiên, việc điều tiết nước sẽ giúp phân hủy lớp vật liệu gây cháy đã tích tụ trong nhiều năm.
Vườn quốc gia Tràm Chim đang thực hiện việc đốt cháy một số diện tích đồng cỏ để giảm nguy cơ cháy. Đây là biện pháp phòng cháy cơ bản và hiệu quả mà không gây tác động xấu đến hệ sinh thái và đa dạng sinh học.
