Đạo Đức - Trách Nhiệm Đạo Đức - Phần 1

Về cơ bản, trách nhiệm đạo đức đề cập đến những hành động, sự việc mà bạn có thể được khen, chê hoặc được thưởng hoặc phạt vì chúng.

Chắc chắn, nếu đặt ra câu hỏi như vậy, câu trả lời sẽ là 'Khi bạn thực hiện một hành động tốt, bạn xứng đáng được khen ngợi, thưởng . . . và khi bạn thực hiện một hành động xấu, bạn sẽ bị chê trách hoặc phải chịu hình phạt.' Tuy nhiên, có một vấn đề nhỏ với câu trả lời này.

Giả sử vào một ngày đẹp trời, Kiên trở về nhà sau một ngày dài làm việc mệt mỏi. Tuy nhiên, vào ngày đó, do một nguyên nhân nào đó, hệ thống phanh của xe Kiên bị hỏng và điều này khiến anh ta không thể dừng lại, kết quả là anh ta đã đâm chết một đứa trẻ đang qua đường. Trong tình huống như vậy, việc gây ra tai nạn là một hành động tồi tệ, nhưng Kiên không thể bị kết án hoặc bị chê trách vì anh ta không có ý định va chạm với đứa trẻ, thậm chí anh ta còn cố gắng dừng lại nhưng hệ thống phanh không hoạt động và dẫn đến tai nạn. Kiên không thể kiểm soát được sự cố xảy ra và tất cả chúng ta đều đồng tình rằng người chịu trách nhiệm đạo đức là người đã gây hỏng hệ thống phanh của Kiên.

Từ đó, chúng ta cần điều chỉnh câu trả lời thành:

Đây là một trong những nguyên tắc cơ bản của triết học mà về cơ bản mọi người đều đồng ý với nó. Nó là nền tảng cho rất nhiều chủ đề sau này

Đến đây, tôi muốn bạn chú ý một số điều sau:

1) Trách nhiệm về nguyên nhân và trách nhiệm đạo đức:

- Quay trở lại với ví dụ về Kiên và một người lạ, nếu tình huống đó xảy ra thật với bạn (hoặc ai đó) thì bạn không thể thoát trách nhiệm và từ chối mọi trách nhiệm chỉ vì bạn không có trách nhiệm đạo đức. Bạn phải chịu trách nhiệm về nguyên nhân (tạm dịch của causal responsibility) vì bạn là một trong những nguyên nhân dẫn tới sự việc đó.

2) Chúng ta vẫn có thể có lý do chính để khen ngợi, phê phán, thưởng, hoặc trừng phạt một cá nhân mặc dù họ không phải chịu trách nhiệm đạo đức.

Ví dụ, Tuấn là một thanh niên bị rối loạn tâm thần từ khi sinh ra. Trong một tình huống không may, tình trạng tâm thần của Tuấn đã làm cho anh ta vô tình giết chết một người. Ở đây, Tuấn không thực sự phải chịu trách nhiệm đạo đức vì hành động của anh ta, vì nó nằm ngoài khả năng kiểm soát của Tuấn. Quyết định đưa Tuấn vào trại tâm thần có lý do hợp lý, bởi nếu để Tuấn tiếp tục tự do như vậy có thể gây nguy hiểm cho xã hội.

Hoặc ta có thể thấy ví dụ khác như sau:

Hoàng - một nhà lãnh đạo chính trị có ảnh hưởng mạnh mẽ. Trong một bài phát biểu, ông ta đã trình bày một tư tưởng tuyệt vời có thể dẫn quốc gia đến một tương lai tươi sáng. Nhưng đáng tiếc, những người phản đối đã biến điều này thành lời lẽ cay độc, không đạo đức. Sự biến tướng này gây ra một cuộc hỗn loạn lớn trong lịch sử quốc gia. Nhà nước và tòa án đã quyết định xử tử Hoàng để bảo vệ dân chúng và cứu lấy đất nước. Trong trường hợp này, rõ ràng Hoàng không chịu trách nhiệm đạo đức vì ông không có ý định lan truyền tư tưởng đó và không kiểm soát được những người phản đối.

Việc đánh giá một người có phải chịu trách nhiệm đạo đức không, phụ thuộc vào khả năng thực hiện hành động đó và tính chất của hành động đó, là tốt hay xấu. Đây là một cách tiếp cận hay trong việc đánh giá trách nhiệm đạo đức. Hãy xem xét ví dụ sau để hiểu sâu hơn về vấn đề này.

Tôi đang rèn luyện kỹ năng ném bóng cho kỳ kiểm tra của mình. Và vô ý nào đó, kỹ năng ném bóng của tôi thực sự kém cỏi và tôi đã phải luyện tập ở đó suốt nhiều ngày. Nhưng vào một ngày đẹp trời nọ, trong lúc tôi đang tập, An - một người bạn của tôi vô tình đi ngang qua và đã bị bóng trúng. Kết quả là cặp kính đắt tiền mà An mang theo đã bị hỏng.

Vì vậy trong trường hợp này, rõ ràng là tôi không chịu trách nhiệm cho việc hỏng kính của An phải không? Bởi vì tôi không thể kiểm soát được hướng ném của mình và An không nên đi qua đó khi tôi đang tập. Tóm lại, về mặt đạo đức, tôi không phải bị chỉ trích hoặc phạt.

Được rồi, điều đó nghe có vẻ hợp lý. Nhưng hãy xem xét ví dụ sau:

Tuấn và Dũng là hai người hàng xóm thân thiết. Một ngày nọ, cả hai cùng đi đến một bữa tiệc và cả hai đều uống rất nhiều. Dũng phải về trước và trong tình trạng say. Tuy nhiên, khi Tuấn về nhà, anh vẫn còn say và vô tình đâm vào một người đàn ông đi ngang qua (gọi là ông A) và gây ra tai nạn làm ông A thiệt mạng.

Ok, trong tình huống này có một chút khác biệt so với ví dụ trước khi Tuấn có thể hoàn toàn không uống rượu và vụ tai nạn không đáng tiếc này xảy ra ( các bạn đừng bao giờ ép uống rượu, vì nếu có điều này xảy ra thì bạn sẽ phải chịu trách nhiệm đạo đức đấy ;' ) và vì vậy, Tuấn có thể bị xử phạt vì cái chết của ông A đúng không? Nhưng hãy nhìn lại Dũng, nếu Dũng bị công an bắt và xử phạt thì rõ ràng, việc xử phạt đối với Dũng sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều so với Tuấn bởi vì Dũng không gây ra tai nạn phải không? Nhưng nếu tôi là Tuấn, tôi sẽ nói thế này: 'Ơ tôi không thể nào kiểm soát ông A không ra đường vào ngày đó và đi qua đúng lúc tôi đi qua và tôi không kiểm soát được tay lái và vô tình đâm vào ông A đâu? Rõ ràng là điều đó nằm ngoài tầm kiểm soát của tôi, vậy nên việc tôi phải chịu trách nhiệm đạo đức đáng lẽ ra là việc tôi uống rượu thôi, nhưng nếu Dũng cũng gặp tình huống như tôi thì Dũng cũng không thể tránh khỏi phải không? Chỉ là Dũng may mắn hơn tôi thôi và rõ ràng là cả tôi và Dũng đều không thể chịu trách nhiệm về điều may mắn nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng tôi phải không???'

Trong trường hợp này, một số người sẽ lý luận như thế này: 'Việc của Dũng rõ ràng nhẹ nhàng hơn của Tuấn vì hành động của Dũng không gây hại và hành động của Tuấn lại có hại, vậy nên việc xử phạt Tuấn nặng hơn là hợp lý.' Hoặc ta có thể nói một cách tổng quát như sau:

Hãy xem xét thêm một ví dụ nữa để có thêm cơ sở suy luận:

Giả sử bạn đi mua quần áo và chọn được một chiếc áo đẹp. Nhưng bạn cần thử để xem nó có vừa và đẹp không khi mặc lên. Nhưng bạn không biết khi bạn thử đồ, có người lạ chụp ảnh bạn lén và chia sẻ cho bạn của họ và nhóm bạn. Họ đồng ý không chia sẻ ảnh ra ngoài vì có thể gây rắc rối.

Bây giờ tôi có 2 câu hỏi:

- Bạn có bị làm hại không?

- Người chụp ảnh có làm sai không?

'Làm hại' phải làm bạn trải qua tổn thương như biết có người chụp ảnh lén và chia sẻ. Nhưng ở trường hợp này, bạn không biết điều đó, cuộc sống vẫn bình thường. Vì vậy, việc này không gây tổn thương nào cho bạn, làm đó không sai.

Nhưng thực tế, việc đó là xâm phạm quyền riêng tư, ngay cả khi bạn không biết. Vì vậy, có thể nói rằng:

Trong những tình huống trên, ta thấy về mặt đạo đức, cả Dũng và Tuấn đều phải chịu trách nhiệm. Nhưng thực tế không phải vậy. Nếu bạn đối diện với tình huống này, liệu bạn sẽ xử lý công bằng và phạt Dũng và Tuấn như nhau hay bạn sẽ phạt Tuấn nặng hơn, với mong muốn răn đe xã hội? Câu trả lời không có đúng hay sai, chỉ dựa trên quan niệm đạo đức của bạn!

Qua bài viết này, chúng ta đã tìm hiểu một góc nhìn về trách nhiệm đạo đức dựa trên khả năng thực hiện. Tôi hy vọng nó sẽ giúp bạn hiểu thêm về những khái niệm này.

Moral Luck: Crash Course Philosophy #39: https://youtu.be/DpDSPVv8lUE

Philosophy 101: https://youtu.be/DpDSPVv8lUE

Trách nhiệm Đạo đức: Trách nhiệm Đạo đức (Encyclopedia of Philosophy của Stanford)