Đi thăm chùa xưa và nay: Những điều cần suy ngẫm

Trong những thập kỷ gần đây, việc đến thăm chùa chiền, đền miếu, đặc biệt là vào những ngày đầu năm, đã có sự phục hồi đáng kể, phần nào đáp ứng được nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa tâm linh và tín ngưỡng của nhân dân.

Tuy nhiên, bên cạnh những khía cạnh tích cực, lành mạnh, chúng ta cũng nhận thấy những đặc điểm của đời sống tín ngưỡng cần được suy ngẫm.

Trải qua hàng ngàn năm, hình ảnh của ngôi chùa làng đã trở nên quen thuộc với người dân Việt Nam. Các nghiên cứu chỉ ra rằng Phật giáo đã nhập vào nước ta qua đường từ phía nam, thông qua Ấn Độ, và con đường từ phía bắc, qua Trung Quốc.

Trong giai đoạn đầu của quốc gia tự chủ, Phật giáo, đặc biệt là giới tăng lữ cấp cao, đã có tác động mạnh mẽ đến các văn kiện của Nhà nước, khiến nhiều nhà nghiên cứu nói rằng trong thời kỳ Lý-Trần, Phật giáo trở thành quốc giáo, tuy nhiên có thể là Tam giáo (Phật-Đạo-Nho) với vai trò của Phật giáo là nổi bật nhất.

Khi đến thời kỳ Lê, Nho giáo trở thành hệ thống ý thức quản lý xã hội, Phật giáo và Đạo giáo giảm bớt vai trò tại cung đình để tìm đường thâm nhập vào đời sống nông thôn và hòa mình với tín ngưỡng bản địa. Điều này dẫn đến sự hình thành rõ nét hơn của Phật giáo dân gian, Đạo giáo dân gian, đáp ứng nhu cầu tâm linh của cả quần chúng nông dân ở nông thôn và thị dân, đặc biệt là trong thời kỳ xã hội biến động. Điều này giải thích vì sao từ thế kỷ XV đến XVII, các chùa làng và đền miếu được xây dựng nhiều hơn và trở thành một phần quan trọng trong thiết kế tín ngưỡng tôn giáo của làng quê Việt Nam.

Với người dân Việt Nam, đặc biệt là những người lao động nông thôn và đô thị, sự hiểu biết về Phật giáo không chỉ là về những triết lý sâu sắc, mà chủ yếu là về cách sống, lối sống theo tinh thần lương thiện, từ chối điều ác dựa trên quy luật nhân quả, tìm kiếm hòa bình và cách thức tương tác xã hội một cách hài hòa. Đối với họ, việc ăn uống không chỉ là việc duy trì sức khỏe mà còn là cách họ tạo đức phúc cho hậu thế. Hơn nữa, trong cộng đồng, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ cúng Phật, mà còn là không gian gặp gỡ, chia sẻ, đặc biệt là giữa phụ nữ - những người thường xuyên phải đối mặt với định kiến "trọng nam khinh nữ".

Mỗi ngày, mỗi tháng, đặc biệt là vào những dịp lễ tuần trọng, người dân luôn chơi chơi xổ sốn chùa làm điểm đến trong những ngày Tết. Tết không chỉ là thời điểm đánh dấu sự kết thúc của năm cũ và bắt đầu năm mới, mà còn là thời điểm mang theo niềm tin linh thiêng. Mọi người mong muốn rằng, vào những khoảnh khắc đặc biệt này, mọi điều sẽ trôi chảy suôn sẻ, cuộc sống sẽ đầy đủ và may mắn.

Do đó, tùy thuộc vào vùng miền, người ta thường chọn ngày mùng 1 hoặc trong ba ngày Tết để đến chùa thắp hương, hiến lễ và khấn nguyện. Ai nếu không một lần đặt chân đến chùa trong những ngày này để bày tỏ lòng thành kính, khẩn cầu cho những ước mơ trong năm mới, thì cảm thấy như thiếu sót, lo lắng về điều gì đó.

Truyền thống của việc đến chùa đền không chỉ đơn thuần là việc sửa soạn tâm hồn, thanh lọc cả về thể chất và tinh thần, mà còn là việc hiến tặng lễ vật, hoa lá và thậm chí là một khoản tiền nhỏ "giọt dầu" để đóng góp vào công đức chung. Xưa kia, việc đến chùa đầu năm còn nhằm mục đích xin lộc, biểu tượng cho sự sinh sôi, may mắn trong năm mới. Lộc không chỉ là những nhành cây non mọc lộc, tượng trưng cho sự tươi mới của mùa xuân, mà còn là những mong ước về tài lộc, vị thế, con cái mà mọi người kính cầu thần Phật ban cho họ.

Khi đến chùa đền, không quan trọng lúc nào, nhất là vào dịp xuân, quan trọng nhất là lòng thành và tâm thiện. Không cần phải trang trí lễ vật hoa lá "mâm cao, cỗ đầy" để khoe khoang. Trong khi ăn nói và di chuyển, mọi người cần tôn trọng, nhường nhịn, tránh gian truân và xô bồ, biết nơi nào để cầu xin và làm sao để làm đúng cách, tuân thủ lễ nghi. Chỉ khi làm như vậy, lòng người mới cảm thấy thanh thản và yên bình, tin rằng Phật thánh sẽ chứng minh cho sự thành tâm của họ.

Có một khoảng thời gian, chúng ta có thể đã coi những điều trên là quá khứ, lạc hậu và đánh giá chúng là "mê tín dị đoan" do sự nhầm lẫn và trẻ con. Nhưng may mắn, trong những thập kỷ gần đây, khi xã hội đang trải qua những thay đổi đáng kể, quan điểm về tâm linh và tín ngưỡng cũng đang thay đổi. Đặc biệt là trong những giai đoạn khó khăn về kinh tế và xã hội, lòng tin tâm linh của con người đã được khôi phục và thậm chí phát triển. Điều này tạo ra nhiều vấn đề gây tranh cãi và cần sự điều chỉnh.

Trong hàng ngàn ngôi chùa, đặc biệt là những ngôi chùa nằm ẩn mình trong làng quê, nhiều người dân đã đầu tư tiền bạc và công sức để phục hồi và tu bổ, giữ nguyên vẻ ấm cúng, thân thuộc. Tuy nhiên, xuất hiện ngày càng nhiều ngôi chùa mới được xây dựng với kiểu dáng hùng vĩ, uy nghi, thậm chí là quá mạnh mẽ, không giữ được sự giản dị và ấm cúng như trước. Trong những ngôi chùa này, đồ thờ và tượng Phật thường được bài trí to lớn, đẹp mắt, khác biệt với vẻ gần gũi và từ bi của những kiểu trang trí truyền thống.

Trong những ngày lễ Phật, đặc biệt là vào những ngày đầu xuân, không khí tại các chùa vẫn rất nhộn nhịp và đông đúc. Tuy nhiên, có vẻ như tâm hồn của con người hiện đại khi đến với thần Phật đã không còn như trước, mặc dù họ mang theo nhiều lễ vật như hương hoa, tiền bạc, vàng bạc. Hành vi của con người không còn sự khiêm tốn, tĩnh lặng và sùng kính như trước, mà thay vào đó là sự xô bồ và phô trương. Mọi người dường như hối hả như đang cạnh tranh để đạt được phước lộc từ thần Phật.

Tình hình trở nên tồi tệ hơn khi xuất hiện thói quen rải tiền bạc khắp nơi, thậm chí là nhét trực tiếp vào tay các tượng Phật. Có vẻ như hành động này được coi là biểu hiện của lòng thành, nhưng thực tế là người trông giữ đền chùa cũng không kiểm soát được số tiền và thường xuyên xảy ra việc tiền rơi ra và bị dẫm đạp. Đây là những hành động không chỉ làm suy giảm tâm linh và tín ngưỡng, mà còn là sự phản đối văn hóa. Có vẻ như sau những thập kỷ mất mát truyền thống, người Việt hiện đại đang thiếu đi tâm thế thật sự khi tìm đến tâm linh, thiếu đi tri thức tín ngưỡng mà tổ tiên chúng ta đã tích lũy và truyền đạt, nhưng chưa đầy đủ cho thế hệ sau.

Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần phải học lại từ đầu nếu muốn có một đời sống tâm linh và tín ngưỡng lành mạnh, mang đến cho chúng ta một văn hóa tốt đẹp.

***

Nguồn: Thông tin Du Lịch Mytour.com – Theo Du Lịch Việt Nam