Điện ảnh Hoa Kỳ

Điện ảnh Hoa Kỳ bắt đầu từ cuối thế kỷ 19 và nhanh chóng trở thành một trong những ngành điện ảnh hàng đầu thế giới về số lượng phim và chất lượng nghệ thuật. Thuật ngữ Hollywood thường được dùng để chỉ ngành điện ảnh này, tuy nhiên cũng có nhiều phim Mỹ được sản xuất bởi các hãng phim độc lập nằm ngoài khu vực Hollywood.

Lịch sử của Điện ảnh Hoa Kỳ

Kỹ thuật điện ảnh đã được phát triển từ rất sớm

Các bức ảnh đầu tiên về chuyển động, tiền thân của nghệ thuật điện ảnh Mỹ là chuỗi hình ảnh về con ngựa đang bay của Eadweard Muybridge, thực hiện tại Palo Alto, California. Ông đã sử dụng một chiếc máy ảnh để chụp liên tục và tạo thành một chuỗi hình ảnh mô tả chuyển động của con ngựa. Phương pháp của Muybridge nhanh chóng được các nhà phát minh Mỹ phát triển để ghi lại những hình ảnh chuyển động thực sự, trong đó phải kể đến phát minh kinetoscope của Thomas Alva Edison. Tuy nhiên, Edison đã không nhận ra được tầm quan trọng của phát minh này, để cho anh em Lumière của Pháp trở thành cha đẻ của điện ảnh thế giới.

Sau khi điện ảnh xuất hiện ở châu Âu, việc chiếu phim nhanh chóng được đưa vào chương trình tạp kĩ tại các hội chợ ở Mỹ. Các doanh nhân nổi tiếng của Mỹ đã nhanh chóng bắt đầu cải tiến những bộ phim này bằng cách thêm vào các cảnh có kịch bản và diễn viên thay vì chỉ là những cảnh đời sống hàng ngày. Thành công lớn nhất của xu hướng này là bộ phim The Great Train Robbery được đạo diễn Edwin S. Porter thực hiện vào năm 1903.

Sự nổi bật của Hollywood

Đầu những năm 1910, đạo diễn huyền thoại D.W. Griffith được công ty Biograph Company gửi đến bờ biển miền Tây Hoa Kỳ cùng với dàn diễn viên nổi tiếng như Blanche Sweet, Lillian Gish, Mary Pickford và Lionel Barrymore để xây dựng một căn cứ sản xuất phim mới tại đây. Họ bắt đầu quay phim tại một khu đất trống gần phố Georgia Street ở Los Angeles. Để mở rộng hoạt động sản xuất, công ty quyết định di chuyển đến một ngôi làng nhỏ nằm một vài dặm về phía Bắc Los Angeles, và họ đặt tên cho khu đất mới này là 'Hollywood'. Cũng trong năm 1910, bộ phim đầu tiên được quay tại Hollywood, In Old California, do đạo diễn Griffith chỉ đạo. Đến năm 1913, khi nhiều nhà làm phim nghe nói về khu vực tiềm năng này, họ đã chọn rời bờ biển Đông để đến đây để tránh phí bản quyền cao khi sản xuất phim cho công ty của Edison, người kiểm soát hầu hết các bằng phát minh quan trọng trong ngành điện ảnh. Trước Thế chiến thứ nhất, mặc dù có một vài khu vực khác có các nhà máy phim, vùng Nam California đã nhanh chóng lấy lại ưu thế nhờ vào cảnh đẹp, khí hậu ấm áp và nắng nhiều, thuận lợi cho việc quay phim ngoài trời và thay đổi bối cảnh. Năm 1915, Hollywood đã bắt đầu chiếm được vị trí dẫn đầu trong ngành điện ảnh Hoa Kỳ với bộ phim nổi tiếng Birth of a Nation của Griffith.

Sự hình thành và phát triển của Hollywood liên quan mật thiết đến những doanh nhân và nhà làm phim gốc Do Thái. Chính họ là những người nhận ra lợi ích to lớn từ ngành điện ảnh và đi tiên phong trong việc xây dựng các rạp chiếu phim chuyên nghiệp, các 'nickelodeon' (từ nickel - 5 xu, giá vé thông thường thời bấy giờ). Những người gốc Do Thái đã thành lập những hãng phim lớn đầu tiên tại Hollywood, như Samuel Goldwyn và Louis B. Mayer (hai người sáng lập Metro-Goldwyn-Mayer), Carl Laemmle (một trong những người sáng lập Universal Studios), Adolph Zukor (người sáng lập Paramount Pictures), và anh em Warner (Harry, Albert, Samuel và Jack, người sáng lập Warner Bros.). Đặc biệt, do được sáng lập bởi người nhập cư Do Thái, Hollywood từ đầu đã thể hiện sự quốc tế hóa mạnh mẽ, thu hút nhiều tài năng điện ảnh từ nhiều quốc gia khác nhau, như ngôi sao điện ảnh Thụy Điển Greta Garbo, đạo diễn người Hungary Michael Curtiz ở giai đoạn đầu, và nữ diễn viên đoạt giải Oscar người Úc Nicole Kidman, đạo diễn người México Alfonso Cuarón vào thời điểm hiện tại. Điều này là một trong những điểm mạnh nhất của Hollywood, cho phép phim ảnh nơi đây mang đến nhiều phong cách nghệ thuật và đa dạng về diễn xuất, dễ dàng thu hút khán giả ở nhiều vùng trên thế giới.

Thời kỳ hoàng kim của Hollywood

Thời kỳ phát triển và có ảnh hưởng nhất đến xã hội của Hollywood diễn ra từ cuối những năm 1920 đến cuối những năm 1950. Thời kỳ này bắt đầu với sự xuất hiện của phim có tiếng vào cuối những năm 1920 với bộ phim The Jazz Singer sản xuất năm 1927. Bước tiến này đã thu hút ngày càng nhiều khán giả và thực sự trở thành một hiện tượng văn hóa tại xã hội Mỹ. Các bộ phim Hollywood thời kỳ này thường thuộc các thể loại phim miền Tây, phim hài, phim ca nhạc và phim hoạt hình, đều là những chủ đề yêu thích của công chúng Mỹ. Để đáp ứng nhu cầu này, nhiều rạp chiếu phim lớn đã được xây dựng. Để cạnh tranh, các hãng phim lớn thường tạo ra phong cách độc đáo cho từng bộ phim (một điều không còn thấy rõ trong thời điểm hiện tại) với các đạo diễn và ngôi sao được ký hợp đồng độc quyền. Ví dụ, đạo diễn nổi tiếng Cedric Gibbons luôn làm việc cho Metro-Goldwyn-Mayer (MGM), nhà soạn nhạc Alfred Newman trong suốt 20 năm chỉ làm việc cho Twentieth Century Fox, các bộ phim của Cecil B. De Mille luôn được thực hiện tại Paramount Pictures. Hãng MGM thậm chí từng tuyên bố số lượng ngôi sao đã ký hợp đồng độc quyền với hãng là 'nhiều hơn số sao trên bầu trời'.

Nhiều chuyên gia lịch sử điện ảnh cho rằng đây là thời kỳ vàng son của Hollywood về mặt nghệ thuật với sự xuất hiện của nhiều bộ phim kinh điển. Thời kỳ này đặc biệt được biết đến với việc sản xuất nhiều tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao, mặc dù không phải lúc nào cũng có sự tham gia của các ngôi sao lớn và không phải lúc nào cũng mang về doanh thu cao. Ví dụ, vào năm 1941, hãng RKO Pictures đã đầu tư cho đạo diễn trẻ 26 tuổi Orson Welles để thực hiện bộ phim đầu tay của ông - Công dân Kane, một tác phẩm không thể đạt được doanh thu lớn ngay từ đầu nhưng sau này được coi là một trong những bộ phim xuất sắc nhất trong lịch sử điện ảnh Mỹ.

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai, Hollywood chào đón một làn sóng các nhà làm phim tài năng từ châu Âu đến Mỹ định cư và làm việc để tránh chiến tranh và khủng hoảng kinh tế. Các đạo diễn nổi tiếng như Ernst Lubitsch và Fritz Lang từ Đức, cùng với Alfred Hitchcock của Anh và Jean Renoir của Pháp, đã mang đến cho Hollywood một sự bổ sung đáng kể về nghệ thuật và phong cách điện ảnh.

Cuối thập niên 1940, các hãng phim lớn của Hollywood đối mặt với hai sự kiện quan trọng dẫn đến suy thoái của ngành công nghiệp điện ảnh. Thứ nhất là vụ kiện chống độc quyền với hãng Paramount Pictures, khiến các hãng phim không thể sở hữu rạp chiếu bóng hoặc ký hợp đồng độc quyền với các ngôi sao hay các thành phần khác trong ngành làm phim. Thứ hai là sự phát triển mạnh mẽ của truyền hình, làm thay đổi cách mọi người tiêu dùng giải trí và ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất phim điện ảnh.

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai, Hollywood chào đón một làn sóng các nhà làm phim tài năng từ châu Âu đến Mỹ định cư và làm việc để tránh chiến tranh và khủng hoảng kinh tế. Các đạo diễn nổi tiếng như Ernst Lubitsch và Fritz Lang từ Đức, cùng với Alfred Hitchcock của Anh và Jean Renoir của Pháp, đã mang đến cho Hollywood một sự bổ sung đáng kể về nghệ thuật và phong cách điện ảnh.

Cuối thập niên 1940, các hãng phim lớn của Hollywood đối mặt với hai sự kiện quan trọng dẫn đến suy thoái của ngành công nghiệp điện ảnh. Thứ nhất là vụ kiện chống độc quyền với hãng Paramount Pictures, khiến các hãng phim không thể sở hữu rạp chiếu bóng hoặc ký hợp đồng độc quyền với các ngôi sao hay các thành phần khác trong ngành làm phim. Thứ hai là sự phát triển mạnh mẽ của truyền hình, làm thay đổi cách mọi người tiêu dùng giải trí và ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất phim điện ảnh.

Điện ảnh hậu cổ điển (hay hậu kinh điển, Post-classical cinema) là thuật ngữ để chỉ sự thay đổi phong cách sản xuất và cốt truyện của các đạo diễn Mỹ thuộc thế hệ Hollywood mới (New Hollywood). Các đạo diễn đáng chú ý của thế hệ này gồm Francis Ford Coppola, George Lucas, Brian de Palma, Martin Scorsese, William Friedkin, Stanley Kubrick và Steven Spielberg. Họ đã mang đến cho điện ảnh những phong cách sáng tạo mới và làm cho khán giả quay lại rạp chiếu bóng bằng những bộ phim bom tấn (blockbuster). Coppola sáng tác Bố già (The Godfather, 1972) được xem là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất trong lịch sử điện ảnh Hollywood, Spielberg đạo diễn Hàm cá mập (Jaws, 1975) mở ra xu hướng phim bom tấn mùa hè, còn Lucas tạo nên hiện tượng văn hóa toàn cầu với loạt phim Chiến tranh giữa các vì sao (Star Wars).

Từ những năm 1970, Hollywood chia điện ảnh thành hai hướng rõ rệt. Một là các bom tấn đầu tư lớn với dàn diễn viên sao, cảnh quay hoành tráng và kỹ xảo đặc biệt, quảng bá rộng rãi nhằm thu hút nhiều khán giả. Các bom tấn đôi khi là sự rủi ro của các hãng phim vì chúng có thể mang lại doanh thu khổng lồ nhưng cũng có thể thất bại trong việc thu hút khán giả. Phía kia của Hollywood là các phim độc lập với ngân sách thấp, mang tính thử nghiệm nghệ thuật cao. Những tác phẩm này thường được đánh giá cao về mặt điện ảnh, đạo diễn và diễn xuất, và rủi ro thấp hơn so với các bom tấn do ngân sách đầu tư ít hơn nhiều.

Thị trường phim gia đình

Trong những năm 1980 và 1990, công nghệ lưu trữ thông tin như băng từ VCR, CD và DVD bắt đầu phát triển mạnh mẽ. Nhờ vào những công nghệ này, người dân có thể mua hoặc thuê DVD để xem phim tại nhà mà vẫn đảm bảo chất lượng hình ảnh và âm thanh tiêu chuẩn. Do đó, thị trường phim gia đình đã trở thành một mảnh đất béo bở cho các hãng phim, đem lại lợi nhuận không kém gì so với rạp chiếu bóng. Theo nghiên cứu của ngân hàng ABN AMRO năm 2000, chỉ có 26% tổng thu nhập của các hãng phim Hollywood đến từ vé xem phim, 46% từ việc bán và cho thuê đĩa phim, và 28% từ truyền hình.

Phim độc lập

Phim độc lập là những tác phẩm sản xuất bởi các hãng phim nhỏ không thuộc hệ thống studio của Hollywood, trong đó nổi bật là Big 5: Universal Pictures, Warner Bros, Walt Disney Pictures, Columbia Pictures, Paramount Pictures.

Bên cạnh các hãng phim lớn tại Hollywood, có nhiều bộ phim độc lập được sản xuất bởi các hãng phim nhỏ hơn với ngân sách thấp và thường không có các ngôi sao điện ảnh hàng đầu. Những tác phẩm này tập trung vào chất lượng nghệ thuật như kịch bản, đạo diễn và diễn xuất, và thường có sự sáng tạo đột phá trong quá trình sản xuất.

Các bộ phim độc lập bắt đầu phổ biến vào cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, song song với sự bùng nổ của các bom tấn. Một thế hệ nhà làm phim độc lập nổi tiếng đã xuất hiện với các tên tuổi như Spike Lee, Steven Soderbergh, Kevin Smith và Quentin Tarantino. Các tác phẩm như Do the Right Thing, sex, lies, and videotape, Clerks. và Reservoir Dogs của họ được đánh giá cao không chỉ về mặt nghệ thuật mà còn về thương mại, mở đường cho sự phát triển của phim độc lập. Hiện nay, các hãng phim độc lập đã chiếm được vị trí quan trọng trong ngành điện ảnh Mỹ, với sự đầu tư mạnh mẽ từ các ông lớn Hollywood như Fox Searchlight Pictures, một công ty con của 20th Century Fox, mang đến những sản phẩm có phong cách riêng biệt.

Ngoài sự thành công của phim độc lập Mỹ, cũng cần kể đến sự tham gia tích cực của các phim nước ngoài vào thị trường Mỹ như Ngọa hổ tàng long của Lý An hay Anh hùng của Trương Nghệ Mưu. Một xu hướng khác là các phim tài liệu thương mại như Bowling for Columbine và Fahrenheit 9/11 của Michael Moore.

Các nhân vật nổi bật

Các đạo diễn nổi tiếng

Những ngôi sao điện ảnh hàng đầu

• Robert Downey Jr
• Jean Arthur
• Fred Astaire
• Lauren Bacall
• Anne Bancroft
• John Barrymore
• Lionel Barrymore
• Warner Baxter
• Warren Beatty
• Humphrey Bogart
• Ernest Borgnine
• Clara Bow
• Marlon Brando
• Walter Brennan
• Jeff Bridges
• Charles Bronson
• Louise Brooks
• Nicolas Cage
• James Cagney
• Lon Chaney
• Montgomery Clift
• Lee J. Cobb
• Gary Cooper
• Kevin Costner
• Joseph Cotten
• Joan Crawford

|valign='top'|

• Bing Crosby
• Tom Cruise
• Billy Crystal
• Tony Curtis
• Bette Davis
• Chris Evans
• Sammy Davis, Jr.
• Doris Day
• James Dean
• Robert De Niro
• Johnny Depp
• Danny DeVito
• Leonardo DiCaprio
• Kirk Douglas
• Melvyn Douglas
• Michael Douglas
• Wyatt Russell
• Richard Dreyfuss
• Faye Dunaway
• Irene Dunne
• Jimmy Durante
• Robert Duvall
• Clint Eastwood
• Douglas Fairbanks
• Sally Field
• Barry Fitzgerald
• Henry Fonda

|valign='top'|

• Jane Fonda
• Harrison Ford
• Jodie Foster
• Morgan Freeman
• Clark Gable
• Ava Gardner
• Judy Garland
• Janet Gaynor
• Richard Gere
• Mel Gibson
• John Gilbert
• Lillian Gish
• Whoopi Goldberg
• Gloria Grahame
• Gene Hackman
• Chris Pratt
• Tom Hanks
• Oliver Hardy
• Jean Harlow
• Goldie Hawn
• Susan Hayward
• Rita Hayworth
• Katharine Hepburn
• Charlton Heston
• Dustin Hoffman
• William Holden

|valign='top'|

• Rock Hudson
• Anjelica Huston
• Samuel L. Jackson
• Lý Tiểu Long
• Buster Keaton
• Diane Keaton
• Harvey Keitel
• Gene Kelly
• Grace Kelly
• Alan Ladd
• Veronica Lake
• Burt Lancaster
• Jessica Lange
• Jack Lemmon
• Jerry Lewis
• Harold Lloyd
• Carole Lombard
• Myrna Loy
• Chris Hemsworth
• Shirley MacLaine
• Fred MacMurray
• Karl Malden
• Fredric March
• Dean Martin
• Steve Martin
• Lee Marvin
• Anh em nhà Marx

|valign='top'|

• Walter Matthau
• Joel McCrea
• Steve McQueen
• Bette Midler
• Liza Minnelli
• Thomas Mitchell
• Robert Mitchum
• Marilyn Monroe
• Eddie Murphy
• Bill Murray
• Paul Newman
• Jack Nicholson
• Donald O'Connor
• Tom Holland
• Al Pacino
• Geraldine Page
• Gregory Peck
• Anthony Perkins
• Sidney Poitier
• William Powell
• Tyrone Power
• Robert Redford
• Donna Reed
• Christopher Reeve
• Burt Reynolds
• Debbie Reynolds

|valign='top'|

• Julia Roberts
• Paul Robeson
• Ginger Rogers
• Mickey Rooney
• Jane Russell
• Rosalind Russell
• Roy Scheider
• George C. Scott
• Randolph Scott
• Frank Sinatra
• Sissy Spacek
• Sylvester Stallone
• Barbara Stanwyck
• James Stewart
• Sharon Stone
• Meryl Streep
• Barbra Streisand
• Gloria Swanson
• Shirley Temple
• Spencer Tracy
• John Travolta
• Claire Trevor
• Lana Turner
• Lee Van Cleef
• Jon Voight

|valign='top'|

• Christopher Walken
• Denzel Washington
• John Wayne
• Sigourney Weaver
• Orson Welles
• Mae West
• Richard Widmark
• Esther Williams
• Robin Williams
• Natalie Wood
• Teresa Wright

• Jason Staham

Arnold Schwarzenegger, Jet Li, Chuck Norris, Dolph Lundgren, Jackie Chan, Chow Yun Fat, Donnie Yen, Lee Byung Hun, Bruce Willis, Dwayne Johnson, Jean Claude Van Damme, Antonio Banderas, Chris Hemsworth, Sean Connery, Keanu Reeves, Tom Cruise,