Điều gì đang ngăn cản chúng ta?

Phấn đấu đạt mục tiêu cụ thể là một hành trình mệt mỏi, nhưng còn tệ hơn nếu bạn làm việc chăm chỉ mà không có định hướng hay mục tiêu. Để thành công, nhiều người hy sinh việc chăm lo cho bản thân. Chúng ta bỏ lỡ các sự kiện gia đình, lờ đi các buổi khám sức khỏe, quên những dịp đặc biệt và nhiều điều khác. Nếu chấp nhận mạo hiểm với sức khỏe và hạnh phúc, chắc hẳn chúng ta phải được khen thưởng xứng đáng với tầm ảnh hưởng, kỹ năng và tài năng của mình chứ? Nếu không, những rủi ro chúng ta gánh chịu sẽ không được bù đắp xứng đáng.

Thế nên chúng ta nỗ lực nâng cao kỹ năng của mình. Những kỹ năng mới này tạo ra điều tuyệt vời: Nghiên cứu đột phá, chiến lược sáng tạo hoặc sản phẩm có lợi cho mọi người. Và rồi chúng ta sẽ được tưởng thưởng hậu hĩnh. Đúng không?

Đáng tiếc, quá trình quyết định ai nhận phần thưởng và lý do vì sao không chính xác và thường bất công. Các sản phẩm đột phá vẫn thất bại hàng ngày, những tài năng thật sự bị bỏ qua, và những đổi mới giá trị bị lãng quên. Những thiên kiến nhận thức thường làm lung lay ý tưởng của chúng ta và làm sự nghiệp bị trì trệ. Chúng có thể ảnh hưởng đến bạn và sự nghiệp của bạn lặp đi lặp lại, thậm chí rõ ràng đến mức khiến bạn buồn. Thật khó chịu khi những người quyết định sự nghiệp của bạn lại có những điểm mù khiến tiến trình kéo dài – thậm chí tệ hơn – và kém thú vị. Bạn cảm thấy chán nản khi những câu chuyện kiểu “ở đây thì phải làm thế này” cản trở ý tưởng sáng tạo của mình, hoặc lãng phí thời gian vào những cuộc thảo luận vô tận do quan liêu, cứng nhắc, và thói vận động hành lang. Bạn thấy bực mình khi chứng kiến thiên kiến cản trở sự nghiệp của những người tài năng chỉ vì họ không học ở các trường danh tiếng, không có mạng lưới quan hệ, hoặc không có ngoại hình bắt mắt.

Tuy nhiên, thiên kiến nhận thức không chỉ liên quan đến những người xung quanh – ảnh hưởng của chúng không chỉ nằm trong hành động (hay sự thụ động) của người khác. Chính chúng ta cũng có những thiên kiến nhận thức kìm hãm bản thân mình.

Bạn nghĩ mình là người ra quyết định tốt. Bạn luôn suy nghĩ kỹ càng về những lựa chọn của mình. Bạn không để cảm xúc lấn át lý trí. Bạn khá logic, phải không?

Sai lầm.

Khoa học hành vi cho thấy rằng, hầu hết thời gian, quyết định của chúng ta thường bị cản trở bởi thiên kiến và điểm mù nhận thức, bất kể chúng ta đã suy nghĩ thấu đáo thế nào. Chúng ta tin rằng mình đang hành động có mục đích, nhưng thực tế lại không phải vậy. Chúng ta không lý trí như mình tưởng.

Làm thế nào mà thiên kiến nhận thức lại cản trở chúng ta trong công việc? Hãy lấy một ví dụ: nếu bạn làm việc trong một công ty lớn, hãy tự hỏi tại sao bạn không tự đề xuất thăng chức cho mình vào năm tới. Có phải vì bạn chưa đáp ứng đủ các tiêu chí, hay vì (trong hầu hết các trường hợp) các tiêu chí thăng chức không rõ ràng và bạn muốn chắc chắn mình vượt xa những tiêu chí đó?

Hãy thử lùi lại một bước. Quyết định lý trí trong tình huống này là gì?

Nếu tôi là người lý trí, tôi muốn đạt được lợi ích từ việc thăng chức càng sớm càng tốt. Tôi muốn có thêm thu nhập, địa vị, và không muốn mất thời gian vào những việc lặt vặt. Nếu các tiêu chí không rõ ràng, chẳng phải tôi nên nhắm đến việc thăng chức sớm hơn sao? Tôi nên nắm bắt cơ hội mới phải chứ?

Nhưng có lẽ tôi đang bị áp lực bởi cái giá của việc bị từ chối.

Nếu bạn thấy tình huống này giống với mình, thì đó là vì thiên kiến nhận thức đang cản trở bạn. Bạn đang đánh giá quá cao cái giá của việc bị từ chối (cảm giác đau đớn, xấu hổ, v.v.) và đánh giá quá thấp lợi ích của khả năng thành công.

Đối với hầu hết mọi người, nỗi sợ bị từ chối kinh khủng đến mức chúng ta thường không dám đưa ra quyết định mà đáng lẽ nên làm. Chúng ta lo lắng sẽ bị từ chối, lo đến mức không dám đối diện với nó. Tuy nhiên, thực tế trải nghiệm bị từ chối không tệ như chúng ta tưởng. Và sau cơn mưa trời lại sáng. Với tôi, sau mỗi lần bị từ chối, tôi thường tự thưởng cho mình một ly vang đỏ hảo hạng và một ít sôcôla để động viên trước khi thử lại. Quan trọng hơn cả là, chúng ta học được rất nhiều từ việc cố gắng và thất bại. Đó chính là kinh nghiệm sống, không chỉ từ việc cố gắng mà còn từ việc rút ra bài học từ những lần thất bại.

Hãy để tôi nêu một ví dụ khác. Bạn ghét công việc hiện tại và mơ ước mở một doanh nghiệp riêng? Có thể bạn có ý tưởng về một sản phẩm tuyệt vời, nhưng lại lo sợ khi nghĩ đến việc không còn thu nhập đều đặn. Thế là bạn tiếp tục công việc hiện tại, lo lắng rằng niềm đam mê của mình đang trôi qua.

Đây có phải là suy nghĩ lý trí? Bạn có đang nhìn nhận quyết định này theo kiểu được ăn cả ngã về không? Bạn có đánh giá thấp cái giá của sự hối tiếc? Bạn có tính đến những câu 'giá mà' khi 80 tuổi mà vẫn chưa theo đuổi ước mơ? Bạn thấy đấy, chúng ta tự kìm hãm mình bằng những thiên kiến nhận thức. Thực tế, với hầu hết mọi người, đây là vấn đề mấu chốt. Nếu tôi tự soi xét, tôi đặt cược 80% do mình và 20% do người khác. Tôi đã mắc kẹt với nhiều dự án quá lâu khi lẽ ra nên dừng lại. Điều này khiến tôi trở thành nạn nhân của ảo tưởng chi phí chìm, xu hướng tiếp tục vì tiếc nguồn lực đã đầu tư. Tôi cũng đánh giá thấp thời gian thực hiện nhiệm vụ và trở thành nạn nhân của ảo tưởng kế hoạch, tin rằng mọi thứ sẽ luôn diễn ra thuận lợi. Nhiều lúc, tôi cảm thấy mình là kẻ giả tạo khi thể hiện bản thân, dù có đủ bằng cấp và kinh nghiệm. Điều này chứng tỏ ngay cả những người biết về hội chứng kẻ mạo nhận cũng dễ rơi vào bẫy. Tôi cũng đã trì hoãn nhiều lần (kể cả việc viết cuốn sách này) để tránh cảm giác đau đớn khi thất bại hoặc bị từ chối.

Chúng ta chính là nguyên nhân khiến sự nghiệp bị kéo dài, vấp ngã, chững lại, đảo ngược và thậm chí rơi vào khủng hoảng nhiều lần. Khi nhận ra điều đó, chúng ta sẽ cảm thấy như được giải thoát. Thừa nhận rằng chính những thiên kiến của bản thân đang cản trở mình sẽ cho phép chúng ta chủ động hơn. Nếu nhìn vào tỉ lệ trên, tôi có thể kiểm soát đến 80% những thiên kiến đó, và điều này sẽ tác động rất lớn đến sự tiến triển trong sự nghiệp của tôi. Điều này cũng đúng với bạn – mặc dù tỉ lệ của bạn có thể khác.

Từ hôm nay, tôi muốn bạn kiểm soát hành trình sự nghiệp của mình và áp dụng những hiểu biết về khoa học hành vi để xác định và theo đuổi mục tiêu mới, nghĩ lớn hơn hoặc vượt qua rào cản để hiện thực hóa giấc mơ lâu nay.

Bài viết này được trích từ cuốn sách Think Big - Bước Chuyển Thần Kỳ Trong Sự Nghiệp Bắt Đầu Từ Nghĩ Lớn của tác giả Grace Lordan, xuất bản bởi Nhà Xuất Bản Phương Nam tại Việt Nam.