Đoạn hát ru của những đứa trẻ trên vai mẹ - Nguyễn Khoa Điềm

Đoạn hát ru của những đứa trẻ trên vai mẹ - Nguyễn Khoa Điềm bao gồm tóm tắt nội dung chính, lập dàn ý phân tích, bố cục, giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật cùng hoàn cảnh sáng tác, ra đời của tác phẩm và tiểu sử, quan điểm cùng sự nghiệp sáng tác phong cách nghệ thuật giúp các em học tốt môn văn 9

II. Tác phẩm

1. Tìm hiểu chung

a. Ngữ cảnh sáng tác

- Bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên vai mẹ được Nguyễn Khoa Điềm viết vào năm 1971, khi ông đang phục vụ trong chiến khu miền tây Thừa Thiên.

b. Cấu trúc (3 phần)

- Phần 1 (11 câu đầu) : Lời ru trong lúc mẹ giã gạo.

- Phần 2 (11 câu tiếp theo) : Lời ru trong khi lao động sản xuất.

- Phần 3 (12 câu cuối) : Lời ru trong lúc mẹ và dân làng tham gia cuộc chiến.

2. Khám phá chi tiết

a. Ý nghĩa của tiêu đề:

- “Khúc hát ru” là một âm điệu quen thuộc đượm một chút ngọt ngào, sâu lắng trong lòng mỗi người. Đó là âm hưởng dân tộc mà chúng ta được nuôi dưỡng từ thuở nhỏ, gợi lên bình yên của tình mẹ.

- Nhà thơ sử dụng hình ảnh “những em bé” để biểu hiện cho một thế hệ con người được sinh ra và lớn lên dưới sự che chở của mẹ.

- Từ đó, ca ngợi người mẹ miền núi cũng như người mẹ Việt Nam nói chung: giản dị nhưng vĩ đại trong cuộc chiến chống Mỹ của dân tộc - tràn đầy tình yêu thương cho con cái, quân đội, làng xóm và đất nước.

b. Hình ảnh của người mẹ Tà-ôi:

Thông qua lời ru của tác giả

Hình ảnh của người mẹ Tà-ôi được liên kết với công việc thông qua các tình huống cụ thể: mẹ đang địu con và thực hiện các công việc hàng ngày của người dân trong khu vực chiến sự - từ việc nhà, nước đến việc tham gia kháng chiến.
- Trong đoạn thơ đầu tiên, mẹ đang địu con và gạo, góp phần nuôi bộ đội tham gia chiến đấu:
+ Công việc vất vả, nhưng tình yêu của mẹ dành cho con thì vô cùng sâu sắc - “Nhịp chày nghiêng…tim hát thành lời”.

+ Hai mẹ con cùng chung một nhịp - nhịp chày giã gạo, nhịp lao động của mẹ.

+ Mẹ dành trọn tấm lòng cho con: vai gầy làm gối, lưng làm nôi, và trái tim hát lời ru.

- Trong đoạn thơ thứ hai, mô tả hình ảnh mẹ đang địu con tỉa bắp trên núi Ka-lưi - mẹ đang tham gia vào công việc sản xuất của dân chiến khu.

+ Hình ảnh “Lưng núi thì to, lưng mẹ thì nhỏ” làm nổi bật sự khổ cực, hy sinh của mẹ giữa núi rừng vắng vẻ, đồng thời là biểu tượng cho sức mạnh, kiên trì của mẹ trong công việc vất vả, gian khổ.

+ Sử dụng hình ảnh ẩn dụ để diễn tả tình mẹ dành cho con: “Mặt trời của bắp” là biểu tượng của sự sống, là nguồn sáng quý giá nhất, mang lại sức sống cho mọi sinh vật, giúp cây bắp phát triển. Giống như mặt trời ấy, em con là “mặt trời của mẹ” - là nguồn hạnh phúc, sự gần gũi và thiêng liêng, góp phần làm ấm lòng và tinh thần của mẹ trong cuộc sống.

- Trong đoạn thơ thứ ba, mô tả hình ảnh mẹ đang địu con tham gia vào cuộc chiến đấu:

+ Khi kẻ thù Mỹ xâm lược, mẹ phải vượt qua rừng núi, di dời lực lượng; mẹ cùng với anh chị em tham gia chiến đấu bảo vệ căn cứ.

+ “Mẹ đưa con đi để chiến thắng cuối cùng”, mẹ dũng cảm bước vào chiến trường, mẹ tiến vào Trường Sơn. Hai từ “chiến thắng cuối cùng” mang theo niềm tin vào sự thành công cuối cùng.
-> Qua ba đoạn thơ, qua các tình huống và công việc cụ thể, người đọc cảm nhận được tấm lòng của người mẹ trên chiến trường. Người mẹ đó kiên định, quyết tâm trong công việc chống giặc, từ lao động sản xuất đến chiến đấu. Mẹ yêu thương con, gắn bó với cộng đồng, quê hương, cách mạng, và khát khao độc lập tự do cho đất nước.

Thấu hiểu từ lời ru trực tiếp của mẹ:

- Duyệt lại lời ru của mẹ trong 3 đoạn thơ, ta cảm nhận được tình yêu dịu dàng và sâu sắc của người mẹ dành cho con. Tình yêu đó được thể hiện qua lời ru…

- Những từ ngữ như “Ngủ yên a-kay ơi, ngủ yên a-kay ơi”, “Mẹ thương a-kay”, “Con hãy mơ”, “Ngày mai con sẽ lớn lên” nhấn mạnh tình cảm của mẹ với con. Mẹ mong con ngủ yên và có những giấc mơ đẹp, mẹ mong con sớm trưởng thành.

- Tình thương của mẹ dành cho con được kết nối, gắn bó với tình cảm rộng lớn như sau:
+ Mẹ yêu thương con, mẹ yêu quân đội.

+ Mẹ yêu thương con, mẹ yêu làng quê nghèo.

+ Mẹ yêu thương con, mẹ yêu đất nước.

-> Sự đối xứng trong mỗi câu thơ -> Tình yêu của mẹ dành cho con kết hợp với tình yêu dành cho cộng đồng, kháng chiến, và quê hương…

- Trong lời ru, chúng ta cũng thấy ước mơ giản dị và cao quý của mẹ:
+ “Con hãy mơ về những hạt gạo trắng tinh – Mai sau con lớn lên, vung chày lún cày” -> mẹ mong muốn có đủ gạo để nuôi quân đội, mong con cu Tai sẽ mạnh mẽ và khỏe mạnh, có thể làm việc nặng nhọc và trở thành một người đàn ông kiên cường.

+ “Con hãy mơ cho mẹ thấy những hạt bắp lên đều – Mai sau con lớn lên, phát triển như núi Ka-lưi” -> mẹ mong ước nhìn thấy hạt bắp đều lên để giúp làng quê vượt qua khó khăn, và mong con sau này sẽ trở thành một người dũng cảm, mạnh mẽ, phát triển như núi Ka-lưi, mang lại cuộc sống phong phú và ấm no cho cộng đồng.

+ “Con hãy mơ cho mẹ được gặp Bác Hồ – Mai sau con trưởng thành làm người Tự do…” -> mẹ ước mong trong giấc mơ của con được gặp Bác Hồ. Mẹ ước mơ rằng sau này cu Tai sẽ trở thành một người tự do. Đó là ước mơ mãnh liệt, lớn lao nhất, và đẹp đẽ nhất.

-> Ý thơ lặp lại nhưng ngày càng trỗi dậy -> Mẹ mơ ước cho con phát triển thông minh, mạnh mẽ, xuất sắc, mơ ước đất nước độc lập, thống nhất, được gặp Bác Hồ, và trở thành người tự do…

 c. Ý nghĩa nội dung

- Trong cuộc sống khó khăn và đầy gian truân tại chiến khu, người mẹ dành tình yêu thương sâu sắc cho con, mong con lớn nhanh, khỏe mạnh, trở thành công dân của một quốc gia tự do.

- Nguyễn Khoa Điềm đã thể hiện tình yêu thương con kết hợp với lòng yêu nước và tinh thần chiến đấu của người mẹ miền tây Thừa Thiên qua bài thơ.

d. Ý nghĩa nghệ thuật

- Mang đậm giai điệu và hơi ấm của lời ru.

- Sử dụng giọng điệu ngọt ngào và trìu mến.

- Sử dụng nghệ thuật ẩn dụ và phóng đại.

Bản đồ tư duy về bài thơ 'Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ':