Buzz
Bài tập
Đọc và hiểu: Kỷ niệm đồng
Giải thích chi tiết
I - Hướng dẫn
1. Tác giả (xem bài Từ ấy). 2. Bài Kỷ niệm đồng được viết vào tháng 7 – 1939 trong nhà tù Thừa Phủ ở Huế. Bài thơ thuộc phần Xiềng xích trong tập Từ ấy.
Bài thơ thể hiện tâm trạng của tác giả trong những ngày bị giam giữ trong nhà tù thực dân. Tại đây, người chiến sĩ cộng sản trẻ tuổi dành một tình yêu thương vô tận cho quê hương và cuộc sống. Tâm trạng này phản ánh sự khát khao tự do của người tù trẻ tuổi.
Sự chuyển động của cảm xúc của nhân vật trữ tình được mô tả như sau:
- Xác nhận tâm trạng chính là kỷ niệm đồng bằng một câu hỏi thảo luận tự biên mở đầu và được lặp lại 4 lần trong cả bài văn.
- Nhân vật trữ tình nhớ lại cuộc sống bên ngoài qua một chuỗi hồi ức:
+ Hồi tưởng về quê hương với những hình ảnh quen thuộc, giản dị nhưng chất chứa nỗi buồn. Đó là cánh đồng, hàng tre, ngôi nhà và những con người mày mò trong cảnh nô lệ, những hồn người xa xưa.
+ Hồi tưởng về những bước chân tiến vào cuộc cách mạng: những ngày phân vân, bế tắc vì chưa tìm ra ý nghĩa cuộc sống và những ngày hạnh phúc khi đã khám phá và bắt gặp ánh sáng của cách mạng.
Chuỗi hồi ức đó phản ánh sự khát khao tự do của nhân vật trữ tình.
3. Đọc từ từ, với giọng điềm đạm và tình cảm sâu sắc.
II - Kiến thức cơ bản
Kỷ niệm đồng là bài thơ chính trị trữ tình tiêu biểu của Tố Hữu. Năm 1938, nhà thơ bị bắt khi đang mê mải với lý tưởng cách mạng. Trong những ngày giam giữ, nhà thơ đã hướng mắt ra ngoài với tất cả nỗi nhớ, tình yêu và mong muốn tự do. Tâm trạng này được tóm tắt trong câu thơ:
Có gì sâu hơn những kỷ niệm thương nhớ
Buồn thiu trong một tiếng hò!
Câu thơ sử dụng hình thức câu hỏi thảo luận tự biên được lặp lại nhiều lần để nhấn mạnh và làm nổi bật tâm trạng của nhân vật trữ tình. Nhà thơ đã thành công khi sử dụng hình thức trữ tình để thể hiện lý tưởng cộng sản.
Câu thơ đã tóm tắt toàn bộ tình cảm trong bài văn. Đó là cảm giác cô đơn, là nỗi buồn của người tù say mê lý tưởng bị giam giữ trong bốn bức tường lạnh lẽo của nhà tù. Trong Tâm tư trong tù, tình trạng này được biểu hiện mạnh mẽ, gay gắt và sôi nổi hơn. Trong Kỷ niệm đồng, nó càng sâu sắc hơn. Kỷ niệm đồng là một biểu tượng, mang ý nghĩa tượng trưng. Mặc dù trong nỗi nhớ của nhân vật xuất hiện hình ảnh đồng ruộng quê hương, nhưng nỗi nhớ ấy thực chất là nhớ quê hương, nhớ người thân, nhớ những ngày đã qua.
Dòng cảm xúc của nhân vật trữ tình được phát triển qua các giai đoạn: Nhớ quê, nhớ những hình bóng quen thuộc, những linh hồn, những ngày xưa… và cuối cùng được tổng kết bằng một câu thơ tóm tắt nội dung:
Tôi mơ về những ngày trước cửa
Tôi thu gom tất cả trong im lặng
Như cánh chim buồn nhớ gió và mây.
Hình ảnh “chim buồn nhớ gió và mây” đã tóm tắt bản chất của cảm xúc “nhớ đồng” là nỗi mong muốn tự do.
Theo dõi dòng cảm xúc của nhân vật trữ tình – người tù, chủ thể của nỗi nhớ – để hiểu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Câu thơ khai mạc và cũng là ý thơ được lặp lại nhiều lần (4 lần) có ý nghĩa khẳng định sức mạnh của nỗi nhớ. Gì sâu hơn là một cấu trúc khẳng định “không có gì sâu (mạnh) hơn”. Những ngày tháng nhớ là những ngày ở trong tình trạng tù đày. Cấu trúc câu hỏi thảo luận tự biên kết hợp với từ đâu làm cho điệu thơ cảm động, sâu lắng nhưng không kém phần mạnh mẽ. Ở đây, nhà thơ đã sử dụng nghệ thuật đảo ngược thứ tự từ để làm nổi bật thành phần một tiếng hò. “Tiếng hò” là âm thanh gợi nhớ về quê hương, nó giống như âm thanh của “tiếng guốc đi về” ở Tâm tư trong tù. Đó là âm thanh truyền đến từ kí ức. Âm thanh đó đã dẫn dắt các hình ảnh cụ thể của cuộc sống bên ngoài. Thế giới bên ngoài từng bước hiện ra trong ký ức của nhân vật trữ tình với những hình ảnh quen thuộc và gần gũi.
Hình ảnh quê hương trong những ngày yên bình và cả những thời khắc đau buồn, gian khổ:
Nơi gió đưa mùi cồn thơm, đất nồng
Nơi ruộng tre mát mẻ, hơi thở yên bình
…..
Trong dòng ngày tháng u ám ấy
Không biến đổi nhưng vẫn trôi đi, trôi mãi…
Những hình dáng thân quen, giản dị và đầy nỗi buồn từ từ hiện về trong ký ức. Tất cả đều xuất hiện với vẻ mệt mỏi “vóc cong về phía cày”, ngập tràn nỗi buồn đau, tả tơi “lúa mềm xao xác”, tiếng hát rỉ rả “lòng đau”, “mẹ già lẻ loi”. Đó là hình ảnh mô tả cảnh quê thân thương trong những ngày nô lệ khổ sở, đó là những hình ảnh đã in sâu trong trí nhớ của người tù, chúng là động lực cho sức mạnh chiến đấu của người theo đảng Cộng sản. Nỗi nhớ ngày càng trở nên mãnh liệt hơn với ngôn ngữ cảm động:
Đâu dáng quen,đâu cũ rồi
Sao mà chia cắt, quá xa xôi
Chao ôi sự nhớ thương, chao sự nhớ thương
Ôi mẹ già cô đơn, ơi!
Một chuỗi từ thốt nên xuất hiện để diễn đạt tình cảm chân thành đối với cuộc sống, với con người. Cứ như là nhân vật trữ tình đang ngập tràn trong nỗi nhớ, trong dòng ký ức. Điều này làm cho người đọc cảm nhận rõ tâm trạng cô đơn, đau buồn của người tù. Không chỉ nhớ về những người còn sống, người ở hiện tại mà còn nhớ về những người đã ra đi (những hồn).
Trong dòng kí ức của nhân vật trữ tình, hình ảnh thường xuất hiện nhất và rất đặc biệt là hình ảnh những người lao động nô lệ lầm than gắn bó với ruộng đồng quê hương. Những hình ảnh này thật gần gũi nhưng cũng rất đau buồn. Đau buồn vì đó là hình ảnh của một quê hương vẫn còn bị áp bức trong cảnh nô lệ. Sự đấu tranh cách mạng vẫn chưa hoàn thành, mong muốn giải phóng quê hương khỏi cảnh nô lệ lầm than vẫn chưa thực hiện được, và lại phải nằm trong tù, nên nỗi nhớ quê hương cứ cồn cào trong lòng và nó hiện ra dưới dạng những hình ảnh đó.
Sau những hình ảnh đau buồn về quê hương trong nô lệ là những kí ức về những ngày đầu tiên bước vào con đường cách mạng. Mạch cảm xúc phát triển đúng với lôgíc tâm lý. Hai giai đoạn trong quãng đường tìm kiếm chân lí đã được tóm gọn trong hai khổ thơ:
Đâu những ngày xưa, tôi nhớ tôi
Dấn thân tìm kiếm lẽ sống
Vẫn lạc lõng vòng quanh quẩn mãi
Muốn thoát, oai phong, bước chẳng ngừng
Đó là những ngày chưa gặp được lý tưởng, chưa có ánh sáng lý tưởng của cách mạng chiếu sáng con đường. Hồi tưởng lại những ngày tăm tối ấy để cảm nhận rõ hơn niềm hạnh phúc, niềm vui mừng khi gặp ánh sáng cách mạng:
Rồi một ngày kia, tôi nhìn thấy chính mình
Nhẹ nhàng như con chim rợp lối…
Nhịp thơ bất ngờ chuyển sang trở nên phấn chấn, vui tươi. Hồi tưởng lại những ngày đầu tinh nghịch bước đi trên con đường cách mạng với tất cả hi vọng, với niềm tin lạc quan ấy càng làm cho người chiến sĩ nhận thức sâu sắc hơn về tình hình hiện thực. Và anh ta đột ngột tỉnh giấc sau những khoảnh khắc chìm đắm trong suy tư, nhớ thương:
Đến đây, cho đến lúc này
Cảnh ngộ được tái hiện và thu gọn trong những câu thơ cuối cùng. Câu thơ kết có sự lặp lại cấu trúc câu thơ đầu nhưng ý nghĩa khác biệt tạo nên một vòng tròn cho bài thơ. Kết cấu đó thể hiện một điều rằng nhân vật trữ tình vẫn tiếp tục đắm chìm trong nỗi nhớ ấy.
Mặc dù bài thơ kết thúc, nhưng cảm xúc thơ lại mở ra một chu trình mới. Thông qua một hình thức trữ tình, nhà thơ đã thành công trong việc diễn tả sâu sắc dòng nội tâm của nhân vật trữ tình - người tù cộng sản trong tình trạng bị giam giữ. Những kỷ niệm thương nhớ được lặp lại nhiều lần thể hiện sự khao khát hướng ra bên ngoài, khao khát tự do của người tù trẻ tuổi với trái tim đang đập mạnh và tràn đầy nhiệt huyết cách mạng.
III - Liên kết
Trong những ngày bị giam giữ tại nhà tù Lao Bảo, nhà thơ Tố Hữu đã sáng tác nhiều bài thơ khẳng định ý chí của người cộng sản - trong đó có bài Trăng trối:
Từ thời ấy, gieo mình vào cơn gió bụi
Đến hôm nay phút gần kề bên bờ chết
Đến hôm nay kiệt sức, tôi nằm rên rỉ
Trên ván lạnh, không có mảnh mền, manh chiếu.
Đời cách mạng, từ khi tôi đã nhận ra
Liều mình vào là phải trả giá bằng tù đày
Như con dao sát cổ, khẩu súng ấn tai
Mạng sống chỉ coi trọng nửa vẹn
Tất cả khổ đau ấy, không cần phải lặp lại
Người bạn ơi! ta đã hiểu lẫn nhau rồi.
Nếu ngày mai tôi phải chết
Hai mươi tuổi, tim rạo rực máu
Hai mươi tuổi, hồn lạc trong cơn gió bão
Gân căng tròn, thịt sẵn sàng
Đời hứa hẹn biết bao nhiêu điều tươi đẹp!
Chưa hai mươi, vòng thơ nhỏ đã qua
Dẫu phải chết, làm sao đành lòng trai trẻ
Đắp thân bằng mảnh chiếu mỏng manh
Xương tan vỡ dưới chân cồn
Hoặc để xác mình thành thức ăn cho đàn quạ?
Không tiếc, chỉ cười nhìn ngày mai mỉa mai
Bao nhiêu hình ảnh, đều vẽ quanh ta.
Tiếc gì? Cuộc đời cũng đã trải qua rồi.
Chống gió mưa mấy năm vẫn vất vả
Với cách mạng, tôi không đùa, không trêu đùa
Và không dám từ chối trước khó khăn.
Dẫu có nhiều thành tựu của tuổi trẻ
Tôi chỉ mới thu hoạch một vài lần nhỏ
Và bên cạnh, chỉ là một người lính mới
Gót chân vẫn còn non nớt bước trên đường phong trần
Tôi luôn nghĩ mãi: “Không quên nguồn cội
Hiến dâng tất cả cho lý tưởng cách mạng
Thế cũng đủ, chọn ai nhiều tài năng
Chẳng phải người lính nào cũng quan trọng?
Với niềm vui và tinh thần phấn khởi tràn đầy
Tôi sẽ ra đi an lành, không nuối tiếc
Tôi sẽ rời bỏ như hàng vạn số phận trước đó
Con đường xa đã dũng cảm bước vào
Đã trải qua những trận chiến giữa máu chảy ròng rã
Thân thể đã gánh chịu nặng nề của những còng số và xiềng xích!
Tôi sẽ rời đi, dù chưa đạt được mục tiêu
Nhưng không cần gì hơn, vì đã có bạn bên cạnh suốt cuộc đời
Lang thang khắp nơi trên mặt đất bát ngát
Chiến trường không biết đến khoảnh khắc yên bình!
Và chiến thắng sẽ thuộc về chúng ta, chiến thắng sẽ thuộc về chúng ta
Và tương lai, ta sẽ thuộc về mình!
Chiến trường là một khúc ca hùng tráng
Ta sẽ ra đi trong bản hòa âm của cuộc chiến đấu.
Đây là lời nói, ôi bạn yêu dấu
Của một người bạn bé nhỏ, trước khi rời khỏi
Đây là tiếng thở dài của trăng buồn
Hãy chào đón nó, bạn yêu dấu ơi, hãy chào đón!
Con đường đấu tranh không chút phút giây nghỉ ngơi
Sống vì cách mạng, đồng đội ơi
Chết cũng vì cách mạng, không gì đáng buồn
Vui vẻ chết như sau một ngày làm ruộng xong
Con người dân quê khỏe mạnh và hạnh phúc
Nằm sải trên bãi cỏ, ngủ say lành mạnh
Trong giấc mơ, hương thơm của đồng lúa xanh
Vui vẻ trên khuôn mặt, ánh mắt ước mong
Lao Bảo, tháng Mười Một năm 1940
(Trong những ngày kiệt sức)
