Đông y Việt Nam

Đông y Việt Nam là một ngành y học nghiên cứu, ứng dụng các kiến thức, kinh nghiệm trong phòng ngừa, chẩn đoán, duy trì, cải thiện, điều trị và phục hồi bệnh thể chất và tinh thần dựa trên các hiểu biết từ y học dân gian, y học phương Đông và y học hiện đại. Đông y Việt Nam bị chi phối nhiều bởi Đông y với nguồn gốc xuất phát từ Trung Quốc. Các vị thầy thuốc nổi tiếng được xem là bậc tổ của nghề y Việt Nam là Lý Quốc Sư, Hải Thượng Lãn Ông (còn lưu truyền bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh) và Tuệ Tĩnh (tác giả của câu nói nổi tiếng 'Nam dược trị Nam nhân' - thuốc Nam dùng chữa bệnh cho người Nam).

Lịch sử

Y học cổ truyền Việt Nam phát triển cùng chiều dài lịch sử của dân tộc, chịu ảnh hưởng nhiều từ nền kinh tế nông nghiệp và nền văn hóa phương Đông, hiện nay nhờ khoa học phát triển, y học cổ truyền đã bước vào một giai đoạn mới. Có thể được chia ra các giai đoạn:

• Y học truyền thống trong thời kỳ cổ đại
• Y học truyền thống trong thời kỳ phong kiến và đô hộ miền Bắc
• Y học truyền thống trong thời kỳ gần đại, đương đại và hiện đại

Các phương pháp điều trị

Thuốc và dược liệu

Sử dụng các loại dược liệu từ thực vật, động vật và khoáng vật địa phương quen thuộc, được biết đến với tên gọi là thuốc Nam. Phương pháp chế biến ưa chuộng sự tươi sống hoặc sấy khô thay vì nấu chế thành cao hoặc bào chế phức tạp.

Những loại rau quả thông dụng trong ẩm thực như đậu xanh, rau răm, rau kinh giới, cải cúc, rau muống thường được sử dụng như một loại thuốc. Các loại cây dại như vòi voi, cóc mẳn, mộc hương thường được sử dụng trong các bài thuốc. Ngoài ra, một số loại hoa như thược dược, ngọc lan, nhài, hoa hồng, mào gà cũng được sử dụng như là loại thuốc chữa bệnh. Điều này chưa kể đến các loại thảo mộc không dùng được như chùm kết, cà độc dược, lá tre, v.v. Đôi khi còn sử dụng động vật như con nhộng, con nhện, trứng gà, tiết vịt trong các bài thuốc.

Ngoài những đơn thuốc uống vào cơ thể, còn có các loại thuốc dùng để xoa bóp, bôi lên da hoặc xông hơi. Cách lượng thuốc thường không chính xác lắm, không sử dụng đong hoặc lạng mà thay vào đó dùng muỗng, dùng chén để đo lường.

Can thiệp

Y học cổ truyền có nhiều phương pháp can thiệp từ cục bộ đến toàn thân dựa trên những kinh nghiệm điều trị lâu đời như:

• Hái châm, trường châm, ôn châm, điện châm, từ châm...
• Cứu: điếu ngải cứu, cách gừng
• Chườm ngải, chườm nóng, chườm muối, chườm túi thuốc, chườm đá nóng, đá lạnh...
• Xoa bóp (ngày nay phổ biến hình thức mát xa, vật lý trị liệu)
• Bấm huyệt
• Bó thuốc, bó nắn thạch cao
• Kéo nắn cột sống, kéo dãn cột sống, kéo nắn xương, nắn khớp
• Ngâm thuốc
• Xông thuốc
• Thủy châm
• Xẩm
• Cấy chỉ
• Chích xơ trĩ
• Chích lễ, rạch da...
• Tập dưỡng sinh
• Ăn uống trị liệu (thực dưỡng trị liệu)
• Tâm lý trị liệu
• Ngoại khoa Y học cổ truyền: đã được nhắc tới trong các tác phẩm, giai thoại của các vị thầy thuốc y học cổ truyền cổ đại như phép cạo xương, lấy độc, mổ xẻ nhưng ngành này khá kém phát triển trong một thời gian khá dài, bị lu mờ bởi nội khoa y học cổ truyền.

Ứng dụng

Thường điều trị các bệnh thông thường như đau lưng, đau cột sống, tê, đau, mỏi tay chân, ho, sốt, hóc xương cá, mệt mỏi, trúng độc, đầy bụng, bỏng da, trĩ. Bệnh yết hầu và đậu mùa, vì là những bệnh thường gặp, nên cũng có nhiều bài thuốc trong sách cổ để chữa trị. Tổng thể, sách vở về thuốc Nam không ghi chép nhiều về so sánh với thuốc Bắc do phương pháp có tính dân dã. Tuy nhiên, thuốc Nam cũng có một truyền thống lâu đời, được ghi lại trong bộ Nam dược thần hiệu 11 cuốn của danh y Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14), Nam dược chỉ danh truyền, Tiểu nhi khoa diễn Quốc âm và nhiều tác phẩm khác.

Làng Đại Yên ở Hà Nội, cho đến cuối thế kỷ 20, vẫn là nơi chuyên trồng và buôn bán cây thuốc Nam.

Trong dân gian, người chữa bệnh thường được gọi là thầy lang hoặc ông lang, thường là những người tự học hoặc tìm được thầy giỏi, biết nhiều bài thuốc mà không có nơi học nghề riêng về thuốc.

Trong hệ thống y tế, do các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền phụ trách.

Ngoài việc ứng dụng trong y tế cho con người, thuốc Nam ngày nay còn được sử dụng trong thú y để điều trị bệnh lở mồm long móng của các loài vật như bò sát hoặc nhiễm vi khuẩn E. coli của heo.

Y học cổ truyền hiện đại

Việc kết hợp giữa Y học cổ truyền và y khoa do bác sĩ y học cổ truyền đảm nhận, còn gọi là Đông Tây y kết hợp. Các bác sĩ chuyên ngành y học cổ truyền sử dụng các kiến thức, phương tiện y khoa hiện đại và hệ thống khám, lý luận của y học phương đông, dân gian để thực hiện chẩn đoán, quyết định phương thức điều trị thích hợp. Các loại thuốc dược liệu, bài thuốc được các dược sĩ, công ty dược nghiên cứu, tạo ra nhiều chế phẩm dạng thuốc dễ sử dụng và bảo quản. Thuốc nổi tiếng trong ngành này có thể kể đến là Berberin, các loại thuốc an thần, gây ngủ, hoạt huyết dưỡng não, xương khớp, tiêu hóa được sử dụng khá hiệu quả, không gây tác dụng phụ.

• Võ Văn Chi

Chú thích